Kontrol Yanılsaması
İllusion Of Control
Tanım
Bireylerin, dışsal olayların kendi eylemleri veya seçimleri tarafından yönetildiği ya da etkilendiğine dair sahip oldukları asılsız inançtır.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir yatırımcının, tamamen piyasa dinamiklerine bağlı hisse senedi alım satımlarında, sadece bilgisayarının başında belirli bir kalemde klavye tuşlarına basma şekli veya ritüeli sayesinde borsayı yönlendirebileceğine inanması.
Derin Analiz
1975 yılında Ellen Langer tarafından kavramsallaştırılan kontrol yanılsaması, insanların belirsizlik ve şans faktörünün hakim olduğu durumlarda bile kişisel yeterlilik ve faillik hissi arama eğilimini inceler. Bilişsel psikoloji perspektifinden bakıldığında, bu durum beynin entropiyi azaltma ve çevresel kontrolü maksimize etme adaptasyonunun bir yan ürünüdür. Seçme özgürlüğü, aşinalık, rekabet unsuru ve başarıyla sonuçlanan erken dönem ipuçları, bu bilişsel önyargıyı tetikleyen temel katalizörlerdir. İstatistiksel olarak rastgele olan süreçlerin sistematik bir nedensellik ağına oturtulmasıyla sonuçlanır.
Etimoloji
Karıştırmayın
Öz-yeterlilik (self-efficacy) kavramıyla sıklıkla karıştırılır; öz-yeterlilik bireyin gerçek kapasitesine dair işlevsel bir inançken, kontrol yanılsaması kontrolün imkansız olduğu durumlarda dahi faillik atfetme hatasıdır.