Faktör Rotasyonu
Factor Rotation
Tanım
Faktör analizinde, gizil değişkenlerin matematiksel olarak en yüksek varyans açıklama kriterine göre çıkarıldıktan sonra, bilimsel olarak daha yorumlanabilir bir yapı elde etmek amacıyla eksenlerinin yeniden konumlandırılması.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir araştırmacının 50 maddeden oluşan yeni bir kişilik envanteri geliştirdiğini ve bu maddeleri beş faktör altında toplamak istediğini varsayalım. İlk faktör çıkarma işleminden sonra, neredeyse tüm maddelerin birinci faktör üzerinde yüksek ve birbirine yakın yükler aldığı, diğer faktörlerin ise anlaşılması güç ağırlıklar dağıttığı görülür. Bu durumda araştırmacı 'Promax' (eğik) rotasyon uygulayarak eksenleri kaydırır; işlem sonucunda ilk 10 maddenin 'Dışadönüklük' faktöründe 0.70+ yük aldığını, diğer faktörlerde ise sıfıra yakın değerler ürettiğini net bir şekilde gözlemler.
Derin Analiz
Faktör analizinin ilk aşamasında çıkarılan faktörler, matematiksel olarak verideki varyansı maksimum düzeyde açıklamayı hedefler; ancak bu ham matematiksel çözüm genellikle teorik olarak anlamlı veya yorumlanabilir bir yapı sunmaz. Aynı veriye eşit derecede iyi uyum sağlayan sonsuz sayıda matematiksel çözüm (rotasyonsuz durumlar) mevcuttur. Bu noktada faktör rotasyonu, basit yapı (simple structure) ilkesine ulaşmak için devreye girer. Amaç, her bir gözlenen değişkenin mümkün olduğunca az sayıda faktörle yüksek yük değerine (loading) sahip olmasını, diğer faktörlerle ise sıfıra yakın yük vermesini sağlamaktır. Rotasyon işlemleri temelde dik (orthogonal - örn. Varimax) ve eğik (oblique - örn. Promax) olmak üzere iki ana kategoriye ayrılır. Dik rotasyonda faktörler arası korelasyonun sıfır olduğu varsayılırken, eğik rotasyonda insan davranışlarının ve psikolojik yapıların doğasına uygun olarak faktörlerin birbiriyle ilişkili olabileceği kabul edilir.
Etimoloji
Latince 'facere' (yapmak, eden şey) kökünden türetilen 'factor' (etken/unsur) ile Latince 'rotare' (dönmek) fiilinden türetilen 'rotatio' (döndürme) kelimelerinin birleşimi.
Karıştırmayın
Faktör çıkarma (factor extraction) ile karıştırılır. Çıkarma işlemi verideki gizli yapıları matematiksel kriterlere göre ortaya çıkarırken, rotasyon bu yapıların anlamlandırılması için koordinat eksenlerinin döndürülmesidir.