Gömülü Cümle
Embedded Sentence
Tanım
Dönüşümsel üretici dilbilgisi kuramında, daha büyük bir cümlenin (ana cümlenin) yapısı içine yerleştirilmiş olan yan cümle.
Örnek Vaka / Uygulama
'Dün kafeteryada kahve içerken gördüğüm adam, aslında yıllardır aradığımız tanıkmış' cümlesinde, 'yıllardır aradığımız' ve 'gördüğüm' ifadeleri ana cümlenin öznesini ve nesnesini niteleyen gömülü yan cümlelerdir (yancümlecikler). Bu yapılar, beynin sözdizimsel hiyerarşiyi çözme becerisini laboratuvar ortamında elektroensefalografi (EEG) ile incelerken sıklıkla kullanılan uyarıcılardır.
Derin Analiz
Bilişsel dilbilislik ve psikolinguistik bağlamda gömülü cümleler, insan zihninin özyinelemeli (recursion) kapasitesinin en somut göstergelerindendir. Noam Chomsky'nin dönüşümsel üretici dilbilgisi yaklaşımında, cümlelerin 'derin yapı' (deep structure) ve 'yüzey yapı' (surface structure) olmak üzere iki ayrı düzlemi bulunur. Derin yapıda iki bağımsız önerme (örneğin 'Köpek sincabı kovaladı' ve 'Sincap fıstığı çaldı') yer alırken, yüzey yapıda bu önermelerden biri diğerinin içine hapsedilerek karmaşık bir hiyerarşik yapı oluşturur. Bu mekanizma, sınırlı sayıda dilbilgisel birimle sonsuz sayıda anlam üretme kapasitemizin (sözdizimsel özyineleme) bilişsel temellerini oluşturur. Çalışma belleği (working memory) yükü açısından, çoklu gömülü cümlelerin (centre-embedding) işlenmesi bilişsel sistem üzerinde baskı yaratır ve anlama süreçlerini zorlaştırır.
Etimoloji
İngilizce 'embed' (gömmek, içine yerleştirmek; Eski İngilizce ve Germen kökenli 'bed' [katman, yatak] kökünden türetilmiştir) ve 'sentence' (Latince 'sententia' [görüş, düşünce, hüküm]) kelimelerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Koordinasyon (bağlaçlarla birbirine bağlanan eş değer cümleler, örn: 'Ahmet geldi ve Ayşe gitti') ile sıklıkla karıştırılır. Gömülü cümlelerde eş değerlik yoktur; bir cümle diğerinin hiyerarşik olarak alt katmanındadır (subordination).