Kapı Kontrol Kuramı
Gate-control Theory
Tanım
Öznel ağrı deneyiminin omurilikteki nöral mekanizmalar tarafından bir 'kapı' gibi açılıp kapatılarak modüle edildiğini savunan fizyolojik ve psikolojik kuram.
Örnek Vaka / Uygulama
Çocukların düştüklerinde dizlerini ovuşturmaları veya bir yerimizi çarptığımızda o bölgeyi ovuşturmamız, büyük lifleri (dokunma duyusunu) aktive ederek omurilikteki kapıyı kapatır ve aynı yoldan giden ağrı sinyallerinin beyne ulaşmasını engeller ya da azaltır.
Derin Analiz
Ronald Melzack ve Patrick Wall tarafından 1965 yılında öne sürülen kapı kontrol kuramı, ağrının sadece çevresel doku hasarının pasif bir iletimi olmadığını, omuriliğin arka boynuzundaki (substantia gelatinosa) sinir hücreleri tarafından aktif bir şekilde filtrelendiğini ortaya koymuştur. Küçük çaplı (A-delta ve C) lifler ağrı sinyallerini beyne taşırken, büyük çaplı (A-beta) dokunma ve basınç lifleri bu kapıyı kapatma yönünde işlev görür. Ayrıca, inen (descending) merkezi sinir sistemi yolları; dikkat, anksiyete, bilişsel değerlendirme ve duygusal durumlar aracılığıyla bu kapının geçirgenliğini değiştirebilir. Bu mekanizma, akupunktur, masaj veya transkütanöz elektriksel sinir stimülasyonu (TENS) gibi müdahalelerin analjezik etkilerini nörofizyolojik olarak temellendirir.
Etimoloji
Karıştırmayın
Spesifisite kuramı (ağrının dokulardan beyne doğrudan ve bağımsız bir hatla iletildiğini savunur) ve örüntü kuramı (ağrının sinir liflerinin spesifik birleşme örüntüleriyle kodlandığını öne sürer; kapı kontrol kuramı ise bu iki yaklaşımın kısıtlamalarını modülasyon kavramıyla aşmıştır).