Kontrol Edici Hedef
Controlling Goal
Tanım
Genellikle dışsal bir ödülü elde etmek veya cezadan kaçınmak amacıyla, başkaları tarafından bireye dayatılan ve içsel motivasyonu baskılayan hedef türüdür.
Örnek Vaka / Uygulama
Yetenekli bir genç olan Deniz, aslında yazılım mühendisliği alanında kendini geliştirmek istemektedir. Ancak baskın ve otoriter babası, aile şirketinin geleceği için onun mutlaka hukuk fakültesini bitirip büyük bir ortaklıkta işe başlamasını şart koşar. Deniz'in babasının finansal desteğini ve onayını kaybetmemek için hukuk okumaya başlaması ve bu kariyeri tek hedef haline getirmesi, tam anlamıyla bir kontrol edici hedef örneğidir.
Derin Analiz
Öz-Belirleme Kuramı (Self-Determination Theory) çerçevesinde incelenen kontrol edici hedefler, bireyin özerklik (autonomy), yeterlik (competence) ve ilişkisellik (relatedness) temel psikolojik ihtiyaçlarını zedeler. Bu tür hedeflere yönelen bireylerde davranışlar, içsel bir ilgi ya da değerden ziyade dışsal denetim odaklıdır (external locus of control). Nörobiyolojik düzeyde, özerkliğin kısıtlandığı ve dışsal zorlamaların baskın olduğu durumlarda prefrontal korteksin üst düzey yönetici işlevleri ile striatum arasındaki dopaminerjik ödül devresi, bireyin kendi kararlarını alma özgürlüğünden mahrum kalması nedeniyle farklı bir dinamik izler. Birey, hedefi kendi benliğinin bir parçası olarak (internalizasyon) göremez; bu durum uzun vadede tükenmişlik (burnout), düşük psikolojik iyilik hali ve performans düşüşüne yol açar.
Etimoloji
İngilizce 'control' (Latince 'contra-rotulus' [sayım defterini denetleme] kökünden) ve 'goal' (Eski İngilizce 'gāla' [sınır çizgisi, hedef] sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir.)
Karıştırmayın
Usta yönelimli hedef (mastery goal) ile sıklıkla karıştırılır. Usta yönelimli hedefler bireyin kendi becerilerini geliştirmesini ve öğrenmeyi içsel olarak ödüllendirirken; kontrol edici hedefler tamamen dışsal onay, ödül veya zorlamalara dayanır.