Özerklik
Autonomy
Tanım
Bireyin, grubun veya toplumun dışsal baskılardan bağımsız olarak kendi kararlarını alabilmesi, kendini yönetebilmesi ve eylemlerini kendi içsel değerleriyle belirlemesi durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik pratikte, kronik depresyon tanısı alan ve ailesinin mesleki beklentileri ile kendi bireysel istekleri arasında sıkışıp kalmış bir danışanın, terapist eşliğinde kendi içsel değerlerini keşfederek dışsal onay mekanizmalarından bağımsız kariyer kararları alabilmesi ve bu süreçte 'hayır' diyebilme becerisini geliştirmesi özerkliğin klinik bağlamda yeniden yapılandırılmasına örnektir.
Derin Analiz
Özerklik kavramı, gelişim psikolojisi, kişilik kuramları ve Öz-Belirleme Kuramı (Self-Determination Theory) bağlamında incelenen temel bir psikolojik gereksinimdir. Edward Deci ve Richard Ryan'ın teorik çerçevesinde özerklik, bireyin davranışlarını bir dış baskı veya zorunluluktan ötürü değil, kendi iradesi ve seçimi doğrultusunda deneyimlemesi olarak tanımlanır; bu durum psikolojik iyi oluşun ön koşuludur. Öte yandan, Aaron Beck’in bilişsel kuramı gibi bazı yaklaşımlarda, aşırı düzeyde bağımsızlık ve başarı odaklılığın (autonomy-oriented personality style) kişilerarası ilişkileri ihmal etme pahasına sürdürülmesi, major depresif bozukluk gelişiminde bir risk faktörü olarak değerlendirilmektedir. Nörobiyolojik düzlemde ise özerk karar verme süreçleri, prefrontal korteks ile limbik sistem arasındaki entegrasyonun ve yürütücü işlevlerin etkinliğiyle doğrudan ilişkilidir.
Etimoloji
Grekçe αὐτονομία (autonomĭ́ā) sözcüğünden türetilmiştir; αὐτόνομος (autónomos - bağımsız, kendi kurallarına göre hareket eden) kelimesinden köken alır. Morfolojik olarak αὐτο- (auto-, 'öz, kendi kendine') ve νόμος (nómos, 'kural, yasa') bileşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Heteronomi (baskıya veya dış kurallara bağımlılık) ve bireycilik (individualism - kültürel bir yönelim). Özerklik bir yetisiyken, heteronomi dışsal kontrol odaklılığı ifade eder; bireycilik ise toplulukçu değerlerden bağımsız olmayı vurgulayan sosyokültürel bir yapıdır.