Kovaryasyon İlkesi
Covariation Principle
Tanım
Bireylerin bir davranışın nedenini açıklarken, o davranışın ortaya çıkışı ile olası etmenlerin varlığı veya yokluğu arasındaki eş zamanlı değişimi gözlemleyerek atıfta bulunmasını açıklayan sosyal psikoloji ilkesidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir üniversite öğrencisinin (Ahmet) istatistik dersinde sürekli uyuyakaldığını gözlemleyen bir sınıf arkadaşı, bu durumu açıklamak için Kovaryasyon İlkesi'ni işletir. Eğer Ahmet yalnızca bu derste uyuyorsa (yüksek ayırt edilebilirlik), diğer öğrenciler derste uyanıksa (düşük konsensüs) ve Ahmet her istatistik dersinde uyuyorsa (yüksek tutarlılık), gözlemci davranışın kaynağının dersin kendisi veya hocası değil, Ahmet'in içsel durumu (örneğin gece geç saatlere kadar çalışması) olduğuna karar verir.
Derin Analiz
Harold Kelley tarafından geliştirilen bu ilke, atıf teorisinin temel taşlarından biridir ve insanların sosyal dünyayı anlamlandırmak için tıpkı birer amatör bilim insanı gibi davrandığını öne sürer. Bireyler bir olayın nedenini (içsel mi yoksa dışsal mı olduğunu) belirlerken üç temel bilgi boyutunu analiz ederler: 1) Tutarlılık (Konsistens): Failin bu davranışı benzer durumlarda sürekli olarak sergileyip sergilemediği, 2) Birliktelik/Farklılık (Konsensüs): Diğer insanların da aynı durumda aynı davranışı gösterip göstermediği, 3) Ayırt edilebilirlik (Distinctiveness): Failin bu davranışı yalnızca o uyarıcıya karşı mı yoksa tüm uyarıcılara karşı mı gösterdiği. Bu üç boyutun yüksek veya düşük kombinasyonları, gözlemcinin hedef kişiye ya da dış koşullara atıf yapmasını sağlar.
Etimoloji
Latince 'cum' (birlikte) + 'variare' (değişmek) sözcüklerinden türetilen 'covariatio' (birlikte değişim) kavramından İngilizceye geçmiştir.
Karıştırmayın
Temel Atıf Hatası ile sıklıkla karıştırılır; temel atıf hatası gözlemcinin içsel atıflara aşırı eğilim göstermesini tanımlayan bir önyargıyken, kovaryasyon ilkesi bu atıf kararının rasyonel olarak hangi mantıksal süreçlerle (tutarlılık, konsensüs, ayırt edilebilirlik) alındığını açıklayan bilişsel modeldir.