Mizahın Uyuşmazlık Kuramı
İncongruity Theory Of Humor
Tanım
Mizahın ve gülmenin, mantıksal olarak birbiriyle bağdaşmayan veya çelişen unsurların ani bir şekilde yan yana getirilmesiyle ortaya çıktığını savunan bilişsel kuram.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir bireyin, son derece tehlikeli ve vahşi bir boğanın üstüne korkusuzca atlayan birini gördüğünü haykırarak anlatması, dinleyicide büyük bir korku ve gerilim şeması yaratır. Ancak anlatıcının cümleyi '...ve boğaya sımsıkı sarılıp uyuyakaldı' diye bitirmesi, zihindeki tehlike şemasını aniden boşa çıkararak uyuşmazlık yaratır ve mizahi etkiyi doğurur.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve mizah araştırmalarında bu kuram, insan zihninin dünyayı tahmin edici şemalar (schema) üzerinden anlamlandırma eğilimine dayanır. Birey bir uyaranla karşılaştığında belirli bir beklenti zinciri oluşturur; ancak uyaranın son kısmı bu beklentiyi ihlal eden mantıksal bir çelişki barındırdığında zihinsel bir uyuşmazlık (incongruity) doğar. Schopenhauer'un epistemolojik yaklaşımında bu durum, soyut bir kavram ile somut algı arasındaki uyumsuzluğun aniden fark edilmesidir. Bilişsel esneklik, bu ani çelişkiyi çözme veya yeniden çerçeveleme (reframing) süreciyle devreye girer. Eğer birey bu mantıksal kırılmayı tehdit edici değil, güvenli bir bağlamda algılarsa, kortikal düzeydeki bu ani bilişsel çözümleme neşe ve gülme motor tepkisiyle sonuçlanır.
Etimoloji
Latince 'in-' [olumsuzluk/karşıtlık] + 'congruere' [uyuşmak, denk gelmek] fiilinden türetilen 'incongruitas' [uyuşmazlık] kavramı ile Eski Yunanca 'heurisko' [bulmak, keşfetmek] kökünden gelen 'humor' kelimesinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Rahatlama Kuramı (Release Theory) ve Üstünlük Kuramı (Superiority Theory). Rahatlama kuramı mizahı bastırılmış enerjinin veya Freudyen dürtülerin salınımı olarak açıklarken, üstünlük kuramı başkalarının talihsizliklerinden duyulan hazza odaklanır; uyuşmazlık kuramı ise tamamen bilişsel beklentilerin ihlaline ve mantıksal çelişkiye odaklanır.