Örtük Nedensellik
İmplicit Causality
Tanım
Bazı fiillerin, cümlenin öznesi ya da nesnesi (hastası) üzerinde otomatik olarak bir nedensellik atfetme eğilimi.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir araştırmada katılımcılara 'Ahmet, Mehmet'i suçladı çünkü...' cümlesi verilip cümleyi tamamlamaları istendiğinde, katılımcıların büyük bir kısmı açıklamayı Ahmet (özne) odaklı yapmıştır. Ancak cümle 'Ahmet, Mehmet'i övdü çünkü...' şeklinde değiştirildiğinde, odak noktası otomatik olarak Mehmet'e (nesneye) kaymıştır.
Derin Analiz
Dilbilimsel ve bilişsel psikoloji kesişiminde yer alan örtük nedensellik, bireylerin dil işleme süreçlerinde cümle içerisindeki eylemin sorumluluğunu veya sebebini özneye ya da nesneye istemsizce nasıl dağıttığını inceler. Örneğin, 'X, Y'yi korkuttu' (X frightened Y) yapısında nedensellik özneye (X) atfedilirken, 'X, Y'yi sevdi' (X admired Y) yapısında odak nesneye (Y) kayar. Bu durum, sosyal atfetme teorileri ve hafıza geri çağrım testlerinde, insanların dilsel girdileri yorumlarken bilişsel yükü azaltmak için kalıplaşmış semantik çerçeveler kullandığını gösterir.
Etimoloji
Latince 'implicitus' (bükülmüş, içine sarılmış, örtük) ve 'causalitas' (nedene dayalı, nedensellik) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Örtük önyargı (implicit bias) ve örtük bellek (implicit memory) ile karıştırılabilir; ancak örtük nedensellik tamamen fiillerin semantik yapısıyla ilgili dilsel ve bilişsel bir atfetme özelliğidir.