Üst-kriter
Metacriterion
Tanım
Macar filozof Imre Lakatos tarafından bilim felsefesindeki rakip teorileri değerlendirmek ve karşılaştırmak amacıyla öne sürülen üst düzey değerlendirme ölçütü.
Örnek Vaka / Uygulama
Bilim tarihi araştırmacıları, psikolojideki ekoller arası çatışmaları (örneğin davranışçılık ile psikanaliz) değerlendirirken hangi teorinin daha üstün olduğuna karar vermek için bir üst-kriter uygularlar. Hangi yaklaşımın bilim tarihini daha rasyonel temellere oturtup yeni ampirik keşiflere yol açtığını inceleyen bu meta-değerlendirme, üst-kriterin somut bir uygulamasıdır.
Derin Analiz
Bilim felsefesi, epistemoloji ve metodoloji ekseninde konumlanan üst-kriter kavramı, bir bilim teorisinin kendisinin ne ölçüde geçerli olduğunu sınamak için kullanılan ikincil bir standardı ifade eder. Karl Popper'ın falsifikasyonculuğu (yanlışlanabilirlik) ile Thomas Kuhn'un paradigma değişimlerine dayalı tarihselci yaklaşımlarındaki yetersizlikleri aşmak üzere geliştirilmiştir. Lakatoscu perspektifte bir bilim felsefesi teorisi, eğer iki temel koşulu karşılıyorsa rakiplerine üstün kılınır: İlki, bilimsel pratiklerin ve bulguların tarihsel gelişimini rasyonel bir düzlemde rakiplerinden daha tutarlı şekilde açıklaması; ikincisi ise daha önce bilinmeyen yeni tarihsel olguların keşfine zemin hazırlamasıdır. Bilişsel bilimler ve bilim sosyolojisinde, araştırma programlarının verimliliğini metodolojik açıdan denetleyen üst düzey bir epistemolojik araç olarak işlev görür.
Etimoloji
Yunanca 'meta' [ötesinde, aşan, üst düzey] + 'kriterion' [ölçüt, karar verme standardı, krinein (değerlendirmek/ayırmak) fiilinden türetilmiş]
Karıştırmayın
Popper'ın falsifikasyon kriteri ile karıştırılır; ancak falsifikasyon birinci derece bilimsel teorileri test ederken, üst-kriter bizzat bilim teorilerinin ve felsefi yaklaşımların kendi geçerliliğini test eder.