Yatırım Modeli
İnvestment Model
Tanım
Örnek Vaka / Uygulama
Yıllardır süregelen ve artık duygusal tatmin barındırmayan, hatta yer yer psikolojik şiddet içeren bir evliliği sürdüren bir birey, boşanma kararını sürekli ertelemektedir. Terapide yapılan analizde, bireyin eşiyle olan tatmininin sıfıra yakın olduğu ve dışarıda alternatif partnerler bulabileceğini bildiği görülür. Ancak çiftin ortak mülkleri, 15 yıllık ortak geçmişleri, ortak sosyal çevreleri ve çocuklarının düzeni gibi 'büyük yatırımları' mevcuttur. Yatırım modeline göre, bu yüksek yatırım boyutu ilişkiyi bitirmenin maliyetini (ayrılma bedelini) katbekat artırdığı için, birey bilişsel olarak ilişkide kalma yönünde güçlü bir bağlılık üretmeye devam eder.
Derin Analiz
Caryl Rusbult tarafından 1980 yılında geliştirilen yatırım modeli, sosyal mübadele teorisinin (social exchange theory) bir uzantısı olarak ortaya çıkmıştır. Kuram, ilişkisel sürdürülebilirliği ve bağlılığı (commitment) maksimize etmeye çalışan rasyonel bir maliyet-fayda analizi çerçevesinde ele alır. Bağlılık doğrudan üç değişkenin bileşkesidir: 1) İlişki tatmini (relationship satisfaction), bireyin ilişkiden elde ettiği ödüllerin maliyetleri ne ölçüde aştığını gösterir. 2) Alternatiflerin kalitesi (quality of alternatives), mevcut ilişki dışındaki seçeneklerin (yalnızlık veya başka bir partner/iş) ne derece cazip olduğudur. 3) Yatırım büyüklüğü (investment size), ilişkiye batık maliyet olarak aktarılan maddi, manevi, zamansal ve duygusal kaynakların toplamıdır. Birey ilişkiye ne kadar çok kaynak (çocuk, ortak anılar, finansal ortaklıklar, sosyal çevre) yatırdıysa, ilişkiyi sonlandırmanın maliyeti o kadar yüksek algılanır ve bağlılık bu oranda pekişir. Bu mekanizma, özellikle istismarcı veya doyum sağlanmayan ilişkilerden neden vazgeçilemediğini (batık maliyet yanılgısı bağlamında) nörodavranışsal ve psikolojik düzeyde açıklamakta kritik bir ampirik çerçeve sunar.
Etimoloji
İngilizce 'investment' (Fransızca 'investissement', Latince 'investire' [giydirmek, donatmak] sözcüğünden) ve 'model' (Latince 'modellus' [küçük ölçü, kalıp]) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Sosyal mübadele kuramı (genel maliyet-ödül dengesini incelerken, yatırım modeli spesifik olarak 'bağlılık' ve 'batık maliyet' unsurlarını merkeze alır); bağlanma stilleri (attachment styles - erken dönem içsel modellerle ilgilidir, yatırım modeli ise rasyonel kaynak ve tatmin değerlendirmesine odaklanır).