Ayrıntılandırma İhtimali Modeli
Elaboration-likelihood Model (ELM)
Tanım
Tutum değişiminin, bireyin bir mesaja gösterdiği bilişsel çaba ve ayrıntılandırma düzeyine bağlı olarak merkezî ve çevresel olmak üzere iki farklı yoldan gerçekleştiğini savunan ikna teorisidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Yeni bir akıllı telefon satın alırken teknik özelliklerini, işlemci hızını ve bağımsız laboratuvar testlerini günlerce inceleyen bir tüketici merkezî yolu kullanırken; sadece reklamdaki sevdiği bir sinema oyuncusunun tavsiyesine bakarak telefonu alan bir tüketici çevresel yolu izlemektedir.
Derin Analiz
Richard E. Petty ve John T. Cacioppo tarafından geliştirilen Ayrıntılandırma İhtimali Modeli (ELM), sosyal psikolojide tutum oluşumu ve değişimini anlamak için kullanılan temel çerçevelerden biridir. Model, bireylerin ikna edici mesajları işlerken iki farklı yol kullandığını öne sürer: Merkezî yol (central route) ve çevresel yol (peripheral route). Merkezî yolda, birey yüksek motivasyon ve bilişsel kapasiteye sahiptir; argümanların kalitesini derinlemesine tartar ve eleştirel bir süzgeçten geçirir. Çevresel yolda ise düşük motivasyon veya bilişsel yük söz konusudur; kişi mesajın içeriğinden ziyade sunumun estetiği, kaynağın güvenilirliği veya yüzeysel ipuçları (çevresel ipuçları) gibi ikincil faktörlerden etkilenir. Model, değişkenlerin ikna sürecindeki beş temel işlevini—argüman olma, yanlılık faktörü, ayrıntılandırma belirleyicisi, çevresel ipucu ve öz-doğrulama faktörü—matematiksel ve mantıksal bir kesinlikle sınıflandırır.
Etimoloji
Latince 'ex-' [dışarı/tamamen] + 'laborare' [çalışmak/emek vermek] kökünden türetilen 'elaboration' (ayrıntılandırma) ile İngilizce 'likelihood' (olasılık/ihtimal) kelimelerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Bilişsel Çelişki Teorisi (Cognitive Dissonance Theory) ile sıklıkla karıştırılır. Çelişki teorisi mevcut inançlar ile davranışlar arasındaki tutarsızlığın yarattığı gerilime odaklanırken; ELM, mesajın hangi bilişsel yollarla işlenerek tutum değiştirdiğini inceler.