Bilişsel Denge Kuramı
Cognitive Balance Theory
Tanım
Bireylerin sosyal dünyalarındaki tutumlar, algılar ve kişiler arası ilişkiler arasında psikolojik bir uyum ve tutarlılık arama eğilimini inceleyen sosyal psikolojik kuram.
Örnek Vaka / Uygulama
Ahmet (P), en yakın arkadaşı Mehmet'i (O) çok sevmektedir. Ancak Ahmet, sigara içme alışkanlığından (X) nefret etmektedir ve Mehmet yoğun bir şekilde sigara içmektedir. P (Ahmet) ile O (Mehmet) arasındaki ilişki pozitiftir (+). P (Ahmet) ile X (sigara) arasındaki ilişki negatiftir (-). O (Mehmet) ile X (sigara) arasındaki ilişki ise pozitiftir (+). Bu üçlü çarpım (+ x - x +) sonuç olarak negatif (-1) bir denkleme, yani 'bilişsel dengesizliğe' yol açar. Ahmet bu psikolojik rahatsızlığı gidermek için ya 'Aslında sigara o kadar da zararlı değil' diyerek nesne algısını değiştirir, ya 'Mehmet aslında o kadar da iyi bir arkadaş değil' diyerek kişisel bağı zedeler ya da Mehmet'in sigarayı bırakmasını sağlayarak sistemi yeniden dengeler.
Derin Analiz
Fritz Heider tarafından temelleri atılan Bilişsel Denge Kuramı (genellikle Denge Teorisi olarak bilinir), Gestalt psikolojisinin 'bütüncül algı ve organizasyon' ilkelerini sosyal ilişkilere uyarlar. Kuram; bireyin kendisini (P), başka bir kişiyi (O) ve tutum nesnesini (X) içeren üçlü yapıları (P-O-X ilişkileri) ele alır. Bu ilişkiler dizgesi ya pozitif (sevgi, onay, uyum) ya da negatif (nefret, reddetme, çelişki) değerler alır. P-O-X üçgenindeki ilişkilerin cebirsel çarpımı pozitif (+1) olduğunda sistem dengelidir (cognitive balance); negatif (-1) olduğunda ise bireyde 'bilişsel gerilim' veya rahatsızlık yaratır. Birey, bu psikolojik baskıyı ortadan kaldırmak için ya algısını değiştirir, ya ilişkideki kişiye duyduğu hissi yeniden yapılandırır ya da nesneye atfettiği değeri dönüştürür. Leon Festinger'in Bilişsel Çelişki Kuramı'na ve Charles Osgood ile Percy Tannenbaum'un Uygunluk Kuramı'na doğrudan zemin hazırlamıştır.
Etimoloji
Latince 'cognoscere' (bilmek, kavramak) kökünden türetilen 'bilişsel' kelimesi ile Latince 'bilanx' (iki ölçekli, dengeli terazi) kökünden gelen 'denge' kelimelerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Bilişsel Çelişki Kuramı (Cognitive Dissonance Theory) ile sıklıkla karıştırılır. Çelişki kuramı bireyin kendi içindeki tutum-davranış çelişkilerine odaklanırken, denge kuramı üçlü sosyal ilişkilerdeki (kişi-kişi-nesne) psikolojik uyumu ve algısal geometriyi inceler.
Keşfetmeye Devam Edin
Bilişsel Çelişki
Cognitive Dissonance
Bilişsel sistemdeki iki veya daha fazla inanç, tutum veya davranış arasında tutarsızlık olduğunda ortaya çıkan ve bireyde güçlü bir motivasyonel gerilim yaratan hoş olmayan psikolojik durum.
Tutum Değişimi
Attitude Change
Bir bireyin herhangi bir nesne, olay veya konuya yönelik tutumlarında, dışsal sosyal etkenler ya da içsel bilişsel süreçler sonucunda meydana gelen her türlü modifikasyon.