Bilişsel Uyum Modeli
Cognitive Adaptation Model
Tanım
Kronik hastalıklar gibi tehdit edici yaşam olaylarıyla başa çıkmada anlam bulma, kontrol sağlama ve benlik saygısını koruma süreçlerini inceleyen teorik çerçeve.
Örnek Vaka / Uygulama
Üçüncü evre kanser tanısı alan 45letindeki bir hastanın, hastalığı 'hayatını gözden geçirmesi için bir fırsat' olarak yeniden çerçevelemesi (anlam bulma), doktorunun tedavi protokolüne harfiyen uyması (kontrol sağlama) ve fiziksel değişikliklere rağmen hâlâ güçlü ve değerli bir birey olduğuna inanması (öz-değer koruma) bu modelin klinik tezahürüdür.
Derin Analiz
Taylor (1983) tarafından geliştirilen Bilişsel Uyum Modeli, bireylerin ciddi stresörler ve travmatik yaşam olayları karşısında nasıl psikolojik denge kurduklarını açıklar. Model, başa çıkma sürecinin üç temel bileşene dayandığını savunur: 1) Olayda anlam arama (neden ben sorusuna yanıt bulma ve deneyimi yeniden çerçeveleme), 2) Olay üzerinde kontrol sahibi olma inancı (özellikle tedaviye uyum ve davranışsal hakimiyet), 3) Öz-değeri artırıcı olumlu düşüncelerle olumsuz duygulanımlarla baş etme. Bu üçlü mekanizma, sadece homeostazı korumakla kalmaz, aynı zamanda bireyin psikolojik esnekliğini (resilience) ve genel tedavi uyumunu doğrudan yordar.
Etimoloji
Latince 'cognitio' [bilme, idrak etme] + 'adaptare' [uyarlamak, uydurmak] kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Başa Çıkma Stratejileri (Coping Strategies) ile sıklıkla karıştırılır; başa çıkma stratejileri bu modelin eylemsel çıktılarıdır, model ise bunların ardındaki bütüncül bilişsel yeniden yapılanma mimarisini ele alır.