Çapraz-sıralı Desen
Cross-sequential Design
Tanım
Farklı yaş gruplarının oluşturduğu kohortların eş zamanlı olarak ve belirli bir süre boyunca düzenli aralıklarla takip edilerek incelendiği hibrit araştırma deseni.
Örnek Vaka / Uygulama
Araştırmacının bireylerin problem çözme becerilerinin yaşla birlikte nasıl evrildiğini incelemek istediği senaryoda; 7, 10 ve 13 yaşlarındaki üç farklı çocuk grubu seçilir. Bu gruplar tek seferde test edilmek yerine, her biri üç yıl boyunca her altı ayda bir yeniden değerlendirilir; böylece hem kısa vadede farklı yaş gruplarının profilleri karşılaştırılır hem de aynı yaş grubunun zamansal değişimi izlenir.
Derin Analiz
Gelişim psikolojisi ve yaşam boyu araştırmalarında, gelişimsel değişimleri maskeleyebilecek olan kohort etkilerini (kuşaksal faktörler) ve zamanın geçiş etkilerini (test alma tecrübesi veya tarihsel olaylar) eş zamanlı olarak kontrol etmek amacıyla geliştirilmiştir. Tamamen kesitsel desenlerin yaşla birlikte değişimi bireysel bazda gösterememesi ve tamamen boylamsal desenlerin yüksek maliyet, katılımcı kaybı (attrition) ve test tekrarı etkisine (practice effect) maruz kalması dezavantajlarını ortadan kaldırır. İstatistiksel olarak hem yaşlanma (aging) hem de kuşak (cohort) varyansını aynı matris üzerinde modellemeye olanak tanır.
Etimoloji
İngilizce 'cross' (kesişen/çapraz, cross-sectional'dan türeme) ve 'sequential' (ardışık/sıralı, longitudinal'dan türeme) kelimelerinin birleşiminden oluşur; kesitsel ve boylamsal metodolojilerin hibritleştirilmesiyle metodoloji literatürüne kazandırılmıştır.
Karıştırmayın
Kesitsel desen (cross-sectional design - sadece tek bir zaman diliminde farklı yaşların kıyaslanması) ve boylamsal desen (longitudinal design - tek bir kohortun uzun süre takip edilmesi) ile karıştırılır; çapraz-sıralı desen bu iki yaklaşımın kusurlarını dengelemek için mantıksal birleşimidir.