Çapraz Tolerans
Cross-tolerance
Tanım
Bir maddeye karşı gelişen toleransın, aynı veya benzer mekanizmalarla etki eden ilişkili başka bir maddeye karşı da azaltılmış yanıt (artmış direnç) oluşturması durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Kronik olarak alkol kullanan bir bireyin, ameliyat öncesinde uygulanan anestezik ajanlara veya sedatiflere (örneğin benzodiazepinler) karşı normal popülasyondan çok daha yüksek bir direnç göstermesi ve standart dozların bu kişide terapötik etki yaratamaması klinik pratikte sıkça karşılaşılan bir çapraz tolerans örneğidir.
Derin Analiz
Nörofarmakolojik açıdan çapraz tolerans, genellikle aynı reseptör alt tiplerini hedef alan ya da benzer nörotransmitter sistemlerini etkileyen farmakolojik ajanlar arasında görülür. Örneğin, merkezi sinir sistemini baskılayan bazı maddelerin (benzodiazepinler, barbitüratlar veya alkol gibi) GABAerjik reseptör kompleksleri üzerinde ortak bağlanma bölgelerini modifiye etmesi sonucunda, bireyin bu gruptaki yeni bir maddeye maruz kaldığında nörofizyolojik yanıtı, daha önce hiç kullanılmamış olmasına rağmen belirgin şekilde düşer. Bu durum, reseptör duyarsızlaşması (desensitize olma), down-regulation (reseptör sayısının azalması) veya metabolik enzim indüksiyonu (özellikle karaciğer sitokrom P450 enzim sistemlerinin aşırı uyarılması) gibi farmakodinamik ve farmakokinetik adaptasyon süreçleriyle açıklanır.
Etimoloji
İngilizce 'cross' (çapraz, karşılıklı) ve 'tolerance' (Latince 'tolerantia' - katlanma, tahammül etme kökünden) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Çapraz bağımlılık (cross-dependence) ile sıklıkla karıştırılır. Çapraz tolerans bir maddenin etkisine karşı duyarsızlaşmayı ifade ederken, çapraz bağımlılık bir maddenin yoksunluk belirtilerinin benzer başka bir maddeyle önlenebilmesi durumudur.