Çapraz Bağımlılık
Cross-addiction
Tanım
Bir maddenin, aynı sınıftaki veya benzer etkiye sahip farklı bir maddenin yoksunluk belirtilerini önleyebilme farmakolojik kapasitesi.
Örnek Vaka / Uygulama
Yıllardır eroin bağımlılığı olan bir hasta, yoksunluk krizlerini ve aşırı istek nöbetlerini yönetmek amacıyla klinik gözetim altında kontrollü olarak uzun etkili bir sentetik opiyoit olan metadona yönlendirilir. Metadon, beyindeki opioid reseptörlerini uyararak eroin yoksunluk semptomlarını ortadan kaldırır; bu durum farmakolojik olarak çapraz bağımlılık prensibiyle açıklanır.
Derin Analiz
Nörofarmakolojik düzeyde çapraz bağımlılık, aynı reseptör sistemleri (örneğin opiyoit veya GABAerjik sistemler) üzerinde agonist veya parsiyel agonist olarak etki gösteren ajanların ortak sinaptik mekanizmalarını temel alır. Beynin ödül devreleri ve mezolimbik yolaktaki adaptif değişiklikler, benzer moleküler yapıya veya reseptör afinitesine sahip farklı kimyasalların birbirlerinin yoksunluk tablosunu baskılamasına olanak tanır. Bu durum, klinik toksikoloji ve bağımlılık tedavisinde ikame farmakoterapisinin (örneğin eroin bağımlılığında metadon kullanımı) temel rasyonelini oluşturur. Aynı zamanda hastanın halihazırda bağımlı olduğu bir maddeye benzer kimyasal yapılı yeni maddelere karşı hızla bağımlılık geliştirme riskini de ifade eder.
Etimoloji
İngilizce 'cross' (çapraz, karşılıklı) ve Latince 'dependentia' (sarkmak, bağlı olmak; de- [aşağı] + pendere [asılmak]) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Çapraz tolerans (cross-tolerance) ile sıkça karıştırılır. Çapraz tolerans, bir maddeye geliştirilen direncin benzer etki mekanizmasındaki başka bir maddeye karşı da duyarsızlık yaratmasıyken; çapraz bağımlılık, bir maddenin yoksunluğunu başka bir maddenin giderebilmesi veya yeni maddeye hızla bağımlı olunması durumudur.