Çevresel Stres Teorisi
Environmental Stress Theory
Tanım
Otonom ve bilişsel faktörlerin birleşerek bireyin çevresel uyaranları tehdit edici ya da güvenli olarak değerlendirmesini (appraisal) ve buna bağlı fizyolojik, duygusal, davranışsal tepkiler geliştirmesini açıklayan teorik model.
Örnek Vaka / Uygulama
Sürekli olarak yüksek desibelli trafik gürültüsüne ve kalabalığa maruz kalan bir çalışanın, bu uyaranları zihinsel olarak 'aşırı yüklenme ve tehdit' şeklinde kodlaması sonucunda kronik baş ağrıları, irritabilite ve iş verimliliğinde düşüş yaşaması.
Derin Analiz
Bu teori; çevresel uyaranların (gürültü, kalabalık, kirlilik, tehlike) doğrudan birer stresör olmadığını, bireyin bu uyaranları bilişsel süzgeçten geçirerek nasıl yorumladığının (primer ve sekonder değerlendirme) esas belirleyici olduğunu savunur. Otonom sinir sisteminin sempatik dalının devreye girmesiyle birlikte akut fizyolojik yanıtlar tetiklenirken, eşzamanlı olarak devreye giren bilişsel mekanizmalar başa çıkma stratejilerini (coping strategies) şekillendirir. Uzun süreli maruziyette adaptasyon kaynaklarının tükenmesi, homeostazis dengesini bozarak psikosomatik patolojilere zemin hazırlayabilir.
Etimoloji
Fransızca 'environner' (kuşatmak, sarmalamak) kökünden türetilen 'environment' (çevre) ile Latince 'stringere' (sıkmak, germek) fiilinden gelen 'stress' (gerilim) kelimelerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Genel Adaptasyon Sendromu (GAS) ile karıştırılır; GAS fizyolojik aşamalara odaklanırken, Çevresel Stres Teorisi bilişsel değerlendirme ve çevresel etkileşime ağırlık verir.