Deneyim Bekleyen Süreç
Experience-expectant Process
Tanım
Beyin gelişiminde, türün tüm üyelerinde ortak olan kritik dönemlerde, çevreden standart duyusal girdilerin alınmasıyla sinaptik bağlantıların kurulmasını zorunlu kılan önceden belirlenmiş olgunlaşma mekanizmasıdır.
Örnek Vaka / Uygulama
Doğuştan iki taraflı katarakt ile doğan ve erken çocukluk döneminde ameliyat edilerek gözleri açılmayan bireylerde, retinadan gelen görsel uyarılar eksik olduğu için görme korteksindeki deneyim bekleyen sinaptik süreçler tamamlanamaz; sonuç olarak fiziksel göz sağlığı düzeltilse dahi birey formları, derinliği veya yüzleri anlamlandırmada kalıcı görsel agnozi yaşayabilir.
Derin Analiz
Nörogelişimsel süreçler incelendiğinde, beyin mimarisinin genetik olarak önceden programlanmış ancak çevresel tetikleyicilere muhtaç olan bu boyutu, ekolojik ve evrimsel psikolojinin temel taşlarından birini oluşturur. Tür özgü deneyim-bekleyen mekanizmalar (örneğin normal görme yetisinin gelişimi için ışık uyarısı), nöronal aşırı üretim (overproduction) ve ardından gelen deneyime dayalı budanma (synaptic pruning) döngüsüne dayanır. Eğer organizma kritik dönem (critical period) olarak adlandırılan bu hassas zaman aralığında türün tipik çevresel uyaranlarıyla karşılaşmazsa, ilgili beyin bölgelerindeki nöral devreler kalıcı olarak işlevselliğini yitirebilir veya atipik bir organizasyon sergileyebilir. Bu durum, genotipin fenotipe dönüşürken çevresel girdiyi aktif bir 'yapı taş' olarak nasıl kullandığının en net kanıtıdır.
Etimoloji
İngilizce 'experience' (deneyim, yaşantı; Latince *experiri* [denemek, tecrübe etmek]) ve 'expectant' (bekleyen; Latince *exspectare* [gözlemek, beklemek]) kelimelerinin birleşiminden oluşan gelişimsel nörobiyoloji terimidir.
Karıştırmayın
Deneyim-bağımlı süreç (experience-dependent process) ile sıklıkla karıştırılır. Deneyim-bekleyen süreçler türün tüm üyelerinde ortak olan evrimsel olarak öngörülmüş standart girdilere (ışık, temel sesler) dayanır ve belirli kritik dönemlerle sınırlıdır; deneyim-bağımlı süreçler ise bireye özgü (okuma yazma öğrenmek, müzik aleti çալmak gibi) ve ömür boyu süren yeni sinaps oluşumlarını kapsar.