Diatez-stres Modeli
Diathesis–stress Model
Tanım
Ruhsal ve bedensel bozuklukların, genetik veya biyolojik bir yatkınlığın (diatez) tetikleyici ve kolaylaştırıcı yaşam olaylarıyla (stres) etkileşime girmesi sonucu ortaya çıktığını savunan psikolojik teoridir.
Örnek Vaka / Uygulama
Genetik olarak şizofreni yatkınlığı (diatez) taşıyan bir bireyin, düşük stresli ve destekleyici bir aile ortamında sağlıklı bir yaşam sürdürebilmesi; ancak üniversite sınavı ve göç gibi yoğun akut stresörlerle (stres) karşılaşması durumunda ilk psikotik atak tablosunu (klinik bozukluk) sergilemesi.
Derin Analiz
Diatez-stres modeli, psikopatolojinin etiyolojisinde doğa-çevre (nature-nurture) ikilemini köprüleyen en temel interaktif çerçevelerden biridir. Model, bireyin doğuştan getirdiği ya da gelişimsel süreçte edindiği kırılganlıkların (nörokimyasal anomaliler, genetik yük, bilişsel şemalar) tek başına patoloji üretmek zorunda olmadığını öne sürer. Semptom tablosunun belirmesi için eşik değerini aşan çevresel bir stresörün (kronik yoksulluk, travma, kayıp, akut yaşam olayları) sisteme yüklenmesi şarttır. Epigenetik mekanizmalar, bu modelin moleküler temelini oluşturur; çevresel stres faktörleri gen ekspresyonunu modifiye ederek sessiz diatezleri aktive edebilir. Klinik değerlendirmede, koruyucu faktörlerin (resilience) bu denklemi nasıl dengelediği analitik sürecin merkezinde yer alır.
Etimoloji
Antik Yunanca 'diathesis' (διάθεσις: eğilim, dispozisyon, yatkınlık) ve İngilizce 'stress' (zorlanma, baskı) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Sadece genetik determinist yaklaşımlarla (hastalığın sadece genden kaynaklandığını savunan görüşler) karıştırılır; bu modelden farkı, çevresel tetikleyicilerin rolünü zorunlu kılmasındadır.