Diatez
Diathesis
Tanım
Bir bireyin belirli bir hastalığa, bozukluğa veya psikopatolojiye karşı sahip olduğu kalıtımsal ya da edinilmiş anatomik ve psikolojik yatkınlık.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik pratikte, ailesinde ağır majör depresyon öyküsü bulunan ve nörotisizm düzeyi yüksek olan bir birey (diatez), iş kaybı veya boşanma gibi şiddetli bir yaşam olayıyla (stres) karşılaşana kadar işlevselliğini koruyabilir. Ancak bu çevresel tetikleyici devreye girdiğinde, alttaki biyopsikososyal yatkınlık klinik düzeyde depresif epizodun tetiklenmesine yol açar.
Derin Analiz
Psikopatoloji ve klinik psikolojide diatez, tek başına bir patoloji oluşturmayan ancak uygun çevresel tetikleyicilerle (stresörlerle) birleştiğinde klinik bozuklukların ortaya çıkmasına zemin hazırlayan altta yatan vulnüneriliktir (kırılganlık). Bu kavram, modern psikiyatride en güçlü ampirik temele sahip olan 'Diatez-Stres Modeli'nin (Diathesis-Stress Model) temel taşını oluşturur. Diatez; genetik polimorfizmler, nörokimyasal dengesizlikler, erken dönem çocukluk travmaları veya nörogelişimsel anomaliler şeklinde kendini gösterebilir. Örneğin, hipotalamus-hipofiz-adrenal (HPA) ekseninin kronik hiperaktivitesi biyolojik bir diatez işlevi görebilirken, bireyin stresle başa çıkmada kullandığı maladaptif bilişsel şemalar da psikolojik bir diatez kategorisinde değerlendirilir.
Etimoloji
Antik Yunanca 'diathesis' (διαθεσις) kelimesinden türetilmiştir; 'dia-' (arasından, öteye) ve 'thesis' (yerleştirme, konumlanma, düzen) köklerinin birleşimiyle 'vücudun belirli bir duruma yatkınlığı veya düzenleniş biçimi' anlamını taşır.
Karıştırmayın
Etyoloji (hastalığın kökeni veya nedenleri bilimi) ile sıkça karıştırılır; etyoloji hastalığı başlatan tüm faktörleri kapsarken, diatez sadece yatkınlık unsurudur. Ayrıca fenotip veya doğrudan semptom ile karıştırılmamalıdır; diatez latent (gizli) bir potansiyeldir, semptom ise aktif tezahürdür.