Düşüş Etkisi
Decline Effect
Tanım
Parapsikoloji deneylerinde, katılımcıların tahmin doğruluğunun başlangıçta şans seviyesinin üzerine çıkması, ancak deney tekrarlandıkça kademeli olarak şans seviyesine düşmesi durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir parapsikoloji laboratuvarında Zener kartlarıyla yapılan clairvoyance (durugörü) testinde, ilk 25 turda katılımcı ortalamanın üzerinde bir başarı yakalar. Ancak toplamda 200 tura ulaşıldığında başarı oranı istatistiksel şans çizgisine (rastlantısal olasılık seviyesine) geriler.
Derin Analiz
Düşüş etkisi (decline effect), özellikle erken dönem parapsikolojik araştırmalarda ve Zener kartları ile yapılan duyusal ötesi algı (extrasensory perception - ESP) testlerinde gözlemlenen istatistiksel ve metodolojik bir sapmadır. Katılımcıların ilk denemelerde yüksek performans sergilemesi, zamanla motivasyon kaybı, yorgunluk, dikkat dağılması veya yenilik etkisinin (novelty effect) sönmesiyle açıklanır. Metodolojik olarak ortalamaya dönüş (regression toward the mean) fenomeniyle yakından ilişkilidir; aşırı uçlardaki ilk ölçümler, sonraki bağımsız ölçümlerde popülasyon ortalamasına yaklaşma eğilimi gösterir. Bilimsel şüphecilik çerçevesinde bu etki, anormallik iddialarının ardındaki geçici ve yanıltıcı dalgalanmaların tipik bir göstergesi olarak değerlendirilir.
Etimoloji
İngilizce 'decline' (düşmek, gerilemek, azalmak; Latince *declinare* [eğilmek, sapmak]) ve 'effect' (etki, netice; Latince *effectus* [meydana getirme, sonuç]) kelimelerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Ortalamaya dönüş (regression toward the mean) ile karıştırılır; ortalamaya dönüş genel bir istatistiksel eğilimken, düşüş etkisi deney serisi boyunca ardışık performans kaybını ifade eder.