Eleştirel Düşünme
Critical Thinking
Tanım
Bireyin fikirleri, hipotezleri veya olası çözümleri hata ve eksiklikler açısından sistematik olarak test ettiği, ampirik kanıta dayalı, problem odaklı yönlendirilmiş bir bilişsel süreçtir.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir klinik psikoloğun, yeni geliştirilen bir psikoterapi ekolünün etkililiğini iddia eden araştırmanın sonuçlarını incelerken, örneklem seçimindeki olası yanılgıları (sampling bias), kontrol grubu eksikliğini ve istatistiksel sonuçların klinik anlamlılığını sorgulaması eleştirel düşünmenin somut bir uygulamasıdır.
Derin Analiz
Bilişsel bilimler ve üstbiliş (metakognisyon) literatüründe eleştirel düşünme, yalnızca bilgiyi pasif bir şekilde almakla kalmayıp, verilerin geçerliliğini ve güvenilirliğini aktif olarak sorgulayan üst düzey bir zihinsel işlevdir. Prefrontal korteksin yönetici işlevleriyle (working memory, inhibition, cognitive flexibility) doğrudan ilişkilidir. Doğrulama yanlılığı (confirmation bias) gibi sezgisel bilişsel tuzakları nötralize etmek üzere tasarlanmış mantıksal argüman analizi, varsayım sınama ve tümevarımsal/tümdengelimsel akıl yürütme becerilerini barındırır. Bilimsel yöntemin epistemolojik temelini oluşturur.
Etimoloji
Latince 'criticus' [hakem, yargıç] ve Yunanca 'kritikos' [değerlendirme yetisi] kelimelerinden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Yaratıcı düşünme (creative thinking) yeni ve özgün fikirler üretmeye odaklanırken, eleştirel düşünme (critical thinking) mevcut fikirlerin geçerliliğini ve hatalarını test etmeye odaklanır. Konverjan düşünme (convergent thinking) tek bir doğru sonuca ulaşmayı amaçlar; eleştirel düşünme ise çoklu olasılıkların tutarlılığını sorgular.
Keşfetmeye Devam Edin
Doğrulama Yanlılığı
Confirmation Bias
Bireyin önceden var olan inançlarını, hipotezlerini veya beklentilerini destekleyen bilgileri seçici olarak arama, hatırlama ve bu yönüyle doğrulayan kanıtlara aşırı değer atfederken çelişkili verileri görmezden gelme eğilimidir.
Yaratıcı Düşünme
Creative Thinking
Herhangi bir alanda yeni bir buluş, çözüm veya sentez ortaya çıkaran zihinsel süreçlerin tamamıdır.