Felaket Teorisi
Catastrophe Theory
Tanım
Sürekli değişen bazı değişkenlerin fonksiyonu olarak bir değişkende meydana gelen kesikli ve ani değişimleri inceleyen matematiksel modelleme yaklaşımıdır.
Örnek Vaka / Uygulama
Yüksek performans sergilemesi beklenen bir atletin, artan stres seviyesi karşısında uzun süre istikrarlı kalması, ancak stres düzeyi kritik eşiği aştığı an aniden zihinsel ve fiziksel blokaj yaşayarak performansının tabana vurması felaket teorisinin cusp (doruk/girinti) modeliyle açıklanır.
Derin Analiz
Felaket teorisi, Fransız matematikçi René Thom tarafından geliştirilen ve doğrusal olmayan dinamik sistemlerin ani sıçramalarını ve kırılma noktalarını açıklayan bir topoloji dalıdır. Sistemdeki girdilerin (kontrol parametrelerinin) yavaş ve sürekli değişimi, sistemin çıktısında (durum değişkeninde) kademeli bir değişim yaratmak yerine, kritik bir eşik aşıldığında ani, kesintili ve büyük ölçekli bir form değiştirmeye (felakete veya sıçramaya) yol açabilir. Bilişsel bilimler, psikofizik ve klinik psikolojide özellikle kaygı ile performans arasındaki karmaşık ilişkileri modellemede kullanılır. Örneğin, düşük veya orta düzeydeki kaygı performansı doğrusal bir şekilde etkilemezken, kontrol parametrelerinin eşik değeri aşması durumunda bireyin performansında kaotik bir çöküş (cusp catastrophe) gözlenebilir.
Etimoloji
Fransızca 'catastrophe' [felaket, ani altüst oluş] ve Yunanca 'katastrophē' [aşağı dönme, altüst olma, bitiş] kelimesinden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Kaos Teorisi (Chaos theory) ile sıklıkla karıştırılır; kaos, uzun vadeli öngörülemezliğe ve başlangıç koşullarına duyarlılığa odaklanırken, felaket teorisi kararlı durumlar arasındaki ani geçişleri ve form değişimlerini inceler.