İkili Düşünme
Either–or Thinking
Tanım
Dünyayı, olayları ve insanları yalnızca iki zıt kutup (iyi-kötü, başarılı-başarısız) üzerinden değerlendiren, gri alanları tamamen reddeden katı bir bilişsel çarpıtma biçimidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Önemli bir projede yöneticisinden yapıcı bir eleştiri alan bir danışanın, 'Bu işi ya kusursuz yaparım ya da tam bir başarısızım, demek ki kariyerim bitti' şeklinde akıl yürütmesi, ikili düşünmenin klinik bir tezahürüdür.
Derin Analiz
Bilişsel davranışçı kuramda sıklıkla ele alınan bu yapı, bireyin karmaşık uyarıcıları ve sosyal gerçeklikleri basitleştirme eğiliminin bir sonucudur. Nörobiyolojik düzeyde, prefrontal korteksin esnek ve üstbilişsel (metakognitif) değerlendirme kapasitesinin, amigdala kaynaklı tehdit odaklı ve ikili (savaş-kaç) değerlendirme mekanizmaları tarafından baskılanmasıyla ilişkilendirilebilir. Klinik pratikte depresif ve kaygılı bireylerde adaptif olmayan başa çıkma stratejilerinin temelini oluşturur; her durumu mutlak bir başarı veya mutlak bir yıkım olarak ele alarak duygusal düzenlemeyi bozar.
Etimoloji
İngilizce 'either' [iki seçenekten biri] + 'or' [yada] ve 'thinking' [düşünme] kelimelerinin birleşiminden türetilmiş olup, bilişsel psikolojideki siyah-beyaz zihniyet yapısını ifade eder.
Karıştırmayın
Aşırı genelleme (overgeneralization) ve felaketleştirme (catastrophizing) ile sıkça karıştırılır; ancak ikili düşünmenin temel ayırt edici özelliği, ara dereceleri yok sayarak her şeyi iki zıt kategoriye indirgeyen mutlakiyetçi yapısıdır.