İzleyici Etkisi
Audience Effect
Tanım
Bireyin gerçekleştirdiği eylemin, başka bireylerin (seyircilerin) fiziksel varlığı nedeniyle nicelik veya nitelik açısından değişime uğraması durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Piyano çalmayı yeni öğrenen bir çocuğun, tek başına odasında hatasız çalabildiği zor bir konçertoyu, ailesi ve misafirler önünde çalarken sürekli nota atlaması ve hata yapması izleyici etkisinin klasik bir tezahürüdür.
Derin Analiz
Sosyal psikoloji ve etoloji kesişim kümesinde yer alan izleyici etkisi, uyarılmışlık düzeyinin (arousal) bireysel performans üzerindeki modülasyonunu inceler. Robert Zajonc'un drives teorisine göre, başkalarının varlığı organizmanın genel fizyolojik uyarılmışlığını artırır. Bu artış, baskın tepkileri (dominant responses) güçlendirir. Eğer eylem iyi öğrenilmiş, otomatikleşmiş (basit) bir süreçse, artan uyarılmışlık performansı olumlu yönde tetikler (sosyal kolaylaştırma). Buna karşın, eylem yeni, karmaşık veya üst düzey bilişsel kontrol gerektiriyorsa, aşırı uyarılmışlık çalışma belleği kapasitesini zorlar ve performansın bozulmasına (sosyal engelleme) yol açar. Bu mekanizma yalnızca insanlara özgü olmayıp, evrimsel süreçte balıklardan kuşlara kadar pek çok türde gözlenen adaptif veya maladaptif bir tepki şablonudur.
Etimoloji
Latince 'audientia' (dinleme, işitme) kökünden türetilen 'audience' (izleyici/dinleyici) kelimesi ile Eski İngilizce 'effectus' (sonuçlanma, meydana gelme) kelimesinin birleşiminden oluşmuştur.
Karıştırmayın
Koaksiyon etkisi (coaction effect) ile sıklıkça karıştırılır. Koaksiyon etkisinde bireyler aynı işi yan yana ama birbirlerinden bağımsız olarak yaparlar; izleyici etkisinde ise birey işi yaparken diğerleri yalnızca gözlemci konumundadır.