Kelebek Etkisi
Butterfly Effect
Tanım
Kompleks ve dinamik sistemlerde başlangıç koşullarındaki ufak değişimlerin, zamanla büyük, doğrusal olmayan ve öngörülemez sonuçlar doğurması eğilimi.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik pratikte, danışanın çocukken ebeveyninden duyduğu tesadüfi ve küçük bir eleştirinin, yıllar içinde mükemmeliyetçilik inancına dönüşmesi ve nihayetinde tükenmişlik sendromuyla klinik başvuru yapması kelebek etkisinin tipik bir psikolojik tezahürüdür.
Derin Analiz
Kaos teorisinin ve non-lineer dinamik sistemlerin temel taşını oluşturur. Davranış bilimleri ve klinik psikolojide, insan gelişiminin ve psikopatolojinin deterministik bir çizgide ilerlemediğini, aksine 'bağlama duyarlı' (sensitive dependence on initial conditions) olduğunu açıklar. Erken çocukluk dönemindeki görece önemsiz gibi görünen minör bir yaşantı veya travmatik anı, yetişkinlikteki karmaşık psikolojik örüntülerin non-lineer bir şekilde tetikleyicisi olabilir. İstatistiksel modellemede, hata paylarının veya başlangıç parametrelerindeki varyansın zaman içinde nasıl kartopu etkisi yaratarak öngörü modellerini geçersiz kıldığını gösterir.
Etimoloji
İngilizce 'butterfly' (kelebek) ve 'effect' (etki) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Kavramın kökeni, meteorolog Edward Lorenz'in 1972 yılında Amerikan Bilimi Geliştirme Derneği'nde sunduğu 'Öngörülebilirlik: Brezilya'da bir kelebeğin kanat çırpması Teksas'ta bir kasırgaya yol açabilir mi?' başlıklı konuşmasına dayanır.
Karıştırmayın
Kelebek etkisi, determinist nedensellik ile karıştırılır; oysa determinizm öngörülebilirliği savunurken, kelebek etkisi deterministik sistemlerde bile uzun vadeli öngörülebilirliğin imkansızlığını vurgular.