Kriptomnezi
Cryptomnesia
Tanım
Bireyin daha önceden karşılaşıp unuttuğu bir bilgiyi veya fikri, kendi orijinal yaratımı zannetmesiyle ortaya çıkan örtük hafıza hatası.
Örnek Vaka / Uygulama
Bilimsel bir makale yazmakta olan bir araştırmacı, aylar önce okuduğu bir başka çalışmada geçen özgün bir hipotezi kafasında tasarlar. Bu fikrin tamamen kendi zihninin ürünü olduğuna, daha önce hiç karşılaşmadığına yüzde yüz inanarak literatüre kazandırır. Ancak incelemeler sonucunda, bu cümlenin ve fikrin iki yıl önceki bir konferans bildirisinde yer aldığı belgelenir.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve bellek araştırmaları bağlamında kriptomnezi, örtük (implicit) ve açık (explicit) bellek sistemleri arasındaki dissosiyasyondan kaynaklanır. Kaynak izleme hatası (source monitoring error) ile doğrudan ilişkilidir; beyin, bilgiye ulaşırken onun 'nereden' geldiğini etiketleyen üst bilişsel (metacognitive) işareti kaybeder. Bilginin içeriği (anlamsal bellek) erişilebilir kalırken, onun edinildiği bağlam, zaman ve kaynak bilgisi silinmiştir. Bu durum, bireyin bilinçli bir sahtekarlık veya intihal yapmadığı, aksine nörolojik düzeyde samimi bir özgünlük inancına sahip olduğu anlamına gelir. Özellikle sanatçılar, araştırmacılar ve yazarlar arasında yüksek bilişsel yük ve yaratıcı süreçlerde sıkça gözlemlenir.
Etimoloji
Yunanca 'kryptos' (gizli, saklı) + 'mnēsis' (hatırlama, hafıza) sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir; kelime anlamı 'gizli hafıza' veya 'örtük hatırlama'dır.
Karıştırmayın
Bilinçli intihal (plagiarism) ile karıştırılır; aralarındaki temel fark niyet ve farkındalıktır. Kriptomnezide birey dürüsttür ve fikrin başkasına ait olduğunu bilmez, intihal ise bilinçli bir mülkiyet hırsızlığıdır.