Latin Karesi
Latin Square
Tanım
Örnek Vaka / Uygulama
Dört farklı uyarıcı tipinin (A, B, C, D) tepki süresi üzerindeki etkisini inceleyen bir bilişsel psikoloji deneyinde, katılımcı yorgunluğunun sonuçları kirletmesini önlemek için Latin karesi deseni kullanılır. Dört katılımcıdan oluşan ilk grup A-B-C-D sırasıyla, ikinci grup B-C-D-A sırasıyla testi çözerek her koşulun sıra pozisyonundan kaynaklanan varyansı dengeler.
Derin Analiz
Deneysel psikoloji ve istatistikte, çoklu koşulların ardışık olarak uygulandığı durumlarda ortaya çıkan sıra etkilerini (order effects) ve yorgunluk/öğrenme gibi konfalonde edici faktörleri kontrol altına almak için kullanılan bir matris tasarım tekniğidir. n adet tedavinin n sıra pozisyonunda ve n katılımcı grubunda tam dengeli bir şekilde dağıtılmasını sağlar. Temel avantajı, tam karşılaştırmalı denemelere kıyasla gereken örneklem büyüklüğünü (gerekli katılımcı sayısını) üstel olarak düşürmesidir. Ancak en büyük sınırlılığı, bir tedavinin bir sonraki tedavi üzerindeki kalıntı etkisini (carryover effect) tamamen ortadan kaldıramamasıdır; bu nedenle tedaviler arası arınma (washout) sürelerinin planlanması kritik önem taşır.
Etimoloji
Matematikçi Leonhard Euler'in (1707–1783) matrislerde sembol olarak Latin harflerini kullanmasına dayanır; Latince kökenli 'quadratum' (kare) kavramından türetilmiştir.
Karıştırmayın
Rastgeleleştirilmiş blok tasarımı (Randomized block design) ile karıştırılır; blok tasarımında amaç sadece varyansı kısmakken, Latin karesi iki yönlü sıra ve sütun etkilerini aynı anda kontrol eder. Ayrıca taşınma etkilerini (carryover effects) tamamen yok eden dengeli Latin karelerinden (Balanced Latin Square) ayırt edilmelidir.