Öz-kalıpyargılama
Autostereotyping
Tanım
Bireyin, mensup olduğu sosyal gruba atfedilen kalıpyargıları kendi benlik algısının ve kimliğinin bir parçası haline getirmesi süreci.
Örnek Vaka / Uygulama
Akademik geçmişi ve yetenekleri son derece yüksek olan ancak dezavantajlı bir kırsal bölgeden prestijli bir üniversiteye kabul edilen bir öğrencinin, 'Bizim yörenin insanı teknik bilimlerde başarısız olur' yönündeki popüler kalıpyargıyı içselleştirerek, zorlu bir matematik sınavı öncesinde 'Ben zaten yapamayacağım' diyerek çalışmayı bırakması ve potansiyelinin çok altında bir performans sergilemesi.
Derin Analiz
Sosyal psikoloji ve bilişsel bilimler literatüründe öz-kalıpyargılama, dış gruplarca üretilen olumlu ya da olumsuz önyargıların iç grup üyeleri tarafından içselleştirilmesi mekanizmasıyla açıklanır. Birey, aidiyet hissettiği kolektif kimliğin normatif beklentilerini ve kültürel şablonlarını süzgeçten geçirmeksizin kendi bireysel kimlik tanımına entegre eder. Bu durum, özellikle azınlık gruplarında ya da dezavantajlı sosyal kategorilerde performans düşüşüne (kalıpyargı tehdidi vasıtasıyla), öğrenilmiş çaresizliğe ve öz-yeterlilik algısının zedelenmesine yol açabilir. Nörobilişsel düzeyde ise bu süreç, sosyal karşılaştırma ağlarının, medial prefrontal korteksin ve benlik algısıyla ilişkili varsayılan durum ağının (default mode network) ortak işleyişiyle, kimlik bütünlüğünü koruma veya gruba uyum sağlama motivasyonu altında gerçekleşir.
Etimoloji
Yunanca 'autos' (kendi, bizzat) + Fransızca 'stéréotype' (katı/değişmez kalıp) sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Stereotip tehdidi (stereotyping threat - anlık durumsal performans kaygısı yaratırken, öz-kalıpyargılama kalıcı bir benlik algısı dönüşümüdür) ve dış-grup önyargısı (out-group prejudice - başkalarına yöneltilirken, autostereotyping doğrudan öz-kavrama yöneliktir).