Özendirme Kuramı
İncentive Theory
Tanım
Güdülenmenin, organizmanın içsel fizyolojik dürtüleriyle dış çevrede yer alan pozitif veya negatif uyarıcıların etkileşimi sonucunda şekillendiğini savunan kuram.
Örnek Vaka / Uygulama
Gün boyunca hiçbir şey yeme ihtiyacı hissetmeyen (fizyolojik olarak aç olmayan) bir bireyin, en sevdiği restoranın önünden geçerken yayılan koku ve vitrindeki yiyecek görüntüsü (çevresel özendirici) karşısında ani bir yeme isteği duyması ve içeri girmesi.
Derin Analiz
Özendirme kuramı, davranışın yalnızca içsel eksikliklerden veya homostatik dengesizliklerden kaynaklandığını savunan klasik dürtü azaltma teorilerine bir alternatif olarak gelişmiştir. Bilişsel ve davranışsal perspektiflerin kesişim kümesinde yer alan bu yaklaşım, dışsal uyaranların (ödüller veya cezalar) beklentisel değerinin (incentive salience) bireyin motivasyonel uyarılmışlık düzeyini doğrudan belirlediğini öne sürer. Dopaminerjik sistemin ödül beklentisi ve pekiştireç işleme mekanizmalarıyla, bireyin anlık fizyolojik gereksinimleri arasındaki nüanslı etkileşimi inceler.
Etimoloji
Latince 'incensare' (ateşlemek, tutuşturmak, kışkırtmak) fiilinden türetilen 'incentivum' (teşvik edici, özendirici) sözcüğüne dayanır.
Karıştırmayın
Dürtü Kuramı (Drive Theory) ile sıklıkla karıştırılır; dürtü kuramı davranışı içeriden dışarıya doğru iten biyolojik gereksinimlere odaklanırken, özendirme kuramı dışarıdan içeriye doğru çeken çevresel uyarıcıların gücünü vurgular.