Perhiz İhlali Etkisi
Abstinence Violation Effect (AVE)
Tanım
Bağımlılıktan kurtulma sürecindeki bireyin, perhizini tek bir kez bozmasının ardından yoğun suçluluk, utanç ve kişisel başarısızlık hissederek tam anlamıyla eski alışkanlığına geri dönme olasılığını artıran psikolojik olgu.
Örnek Vaka / Uygulama
Alkolü bırakma programındaki bir danışan, sosyal bir ortamda bir yudum şarap içer. 'Zaten bozdum, artık tamamen mahvettim' diyerek kalan şişeyi bitirir ve haftalarca süren yoğun bir içki nöbetine girer.
Derin Analiz
Goran Marlatt ve Judith Gordon tarafından Relaps Önleme Modeli (Relapse Prevention Model) kapsamında kavramsallaştırılan bu etki, bilişsel-davranışsal bir sarmalı temsil eder. Birey, küçük bir kaymayı (lapse) irade zayıflığının mutlak bir kanıtı olarak içselleştirir ('İşte yine başardım, ben iradesiz bir insanım'). Bu içsel, istikrarlı ve genelleyici atıf tarzı, 'helvasını yeme' (what-the-hell effect) mantığına yol açarak küçük bir hatanın tam teşekküllü bir nükse (relapse) dönüşmesini tetikler. Bilişsel süreç, kişinin bilişsel çarpıtmalarını (özellikle hep-ya-da-hiç düşüncesini) hedef alan müdahalelerle yeniden yapılandırılır.
Etimoloji
İngilizce 'abstinence' (Latinçeden türetilen *abstinentia*; uzak durma, perhiz) + 'violation' (Latinçeden *violare*; ihlal etme, çiğneme) + 'effect' (Latinçeden *effectus*; sonuç, etki) kelimelerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Relapse (Nüksetme/Tam Geri Dönüş) ile karıştırılır; relapse davranışın kendisiyken, AVE bu davranışın ardından gelen ve nüksü körükleyen duygusal-bilişsel tepkiler bütünüdür.