Temel Oran Yanılgısı
Base-rate Fallacy
Tanım
Bireylerin bir popülasyondaki istatistiksel genel olasılıkları (temel oranları) göz ardı ederek, spesifik ve anlık bilgilere aşırı ağırlık vermesiyle oluşan karar verme hatasıdır.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir hastanede yapılan testte, nadir görülen bir hastalığı tespit etme doğruluğu %95 olan bir tarama testinden pozitif sonuç alan bir birey düşünün. Popülasyondaki bu hastalığın görülme sıklığı (temel oranı) binde birdir (%0.1). Birey test sonucunun pozitif olmasına dayanarak kesinlikle hasta olduğunu düşünür; ancak matematiksel temel oran hesabı yapıldığında, testin yanlış pozitif verme olasılığı gerçeğin çok üzerindedir ve kişinin hasta olma ihtimali sezgisel olarak hissedildiğinden çok daha düşüktür.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve karar teorisi bağlamında, bu yanılgı genellikle temsil edilebilirlik sezgisinin (representativeness heuristic) bir sonucu olarak ortaya çıkar. Daniel Kahneman ve Amos Tversky'nin öncülük ettiği çalışmalar, insan beyninin karmaşık olasılık hesaplamaları yapmak yerine zihinsel kestirmelere (heuristics) başvurduğunu kanıtlamıştır. Birey, tümel popülasyonun oranını bildiği halde, karşısındaki nesne veya kişinin o sınıfa ait tipik özelliklerini (stereotiplerini) baz oran bilgisinin önüne koyar. Bu durum, Bayes Teoremi'nin (Bayesian inference) sezgisel olarak hatalı uygulanmasına ve istatistiksel olarak mantıksız çıkarımların yapılmasına yol açar.
Etimoloji
İngilizce 'base' (temel, taban) ve 'rate' (oran, sıklık) sözcükleri ile Latince 'fallacia' (aldatma, yanılgı) kökünden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Temsil edilebilirlik sezgisi (representativeness heuristic) ile sıklıkla karıştırılır; ancak temsil edilebilirlik bu yanılgıya yol açan *bilişsel mekanizma* iken, temel oran yanılgısı bu mekanizmanın ürettiği *sonuç hatasıdır*.