Tipiklik Etkisi
Typicality Effect
Tanım
Bireylerin, bir kategorinin tipik üyeleri hakkında, atipik (tipik olmayan) üyelerine kıyasla çok daha hızlı kategori yargıları ve sınıflandırmalar yapabilmesi bulgusu.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir psikoloji laboratuvarında deneceklere 'Şahin bir kuştur' ve 'Penguen bir kuştur' önermeleri sunulur. Deneklerin 'şahin' için 'evet' yanıtını verme süresi (tepki süresi), 'penguen' için verenden istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha kısadır. Çünkü şahin, kuş kategorisinin prototipik özelliklerini (uçma, tüylü yapı, tipik boyut) daha yoğun barındırırken, penguen atipik bir üyedir.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve kategorizasyon kuramlarında tipiklik etkisi, insan zihninin dünyayı kategorize ederken prototip yaklaşımını nasıl kullandığının merkezinde yer alır. Rosch'un prototip teorisine göre kategoriler katı kurallarla değil, merkeze en yakın prototipin etrafında kümelenen dereceli bir yapıyla temsil edilir. Bir nesne veya canlı, zihinsel prototipe ne kadar çok benzerse (örneğin memeli denildiğinde akla köpek gelmesi), semantik bellekten o kadar hızlı erişilir. Nörobiyolojik düzeyde bu durum, prefrontal korteks ve temporal loblar arasındaki anlamsal ağların, sıklıkla tecrübe edilen uyarıcılar için daha az sinaptik dirençle karşılaşması ve daha kısa yayılım yolları (spreading activation) kullanmasıyla açıklanır.
Etimoloji
Karıştırmayın
Öncelik efekti (priming effect) ile karıştırılabilir; ancak öncelik etkisi hemen önceki bir uyarıcının sonraki tepkiyi kolaylaştırmasıyla ilgiliyken, tipiklik etkisi doğrudan kategorik prototip mesafesinden kaynaklanır.
Keşfetmeye Devam Edin
Kategorizasyon
Kategorizasyon
Categorization
Nesnelerin, olayların, bireylerin veya deneyimlerin ortak özellikler temelinde sınıflara ayrılması ve farklı sınıflardan ayırt edilmesi bilişsel süreci.
İncele