Tutarsızlık İlkesi
Discrepancy Principle
Tanım
Bireyin mevcut bilişsel şemaları ile yeni karşılaştığı uyarıcı arasındaki uyumsuzluk derecesinin, dikkat ve öğrenme motivasyonunu belirlediğini öne süren gelişimsel ilke.
Örnek Vaka / Uygulama
Altı aylık bir bebeğe sürekli aynı hızda ve desende zıplayan kırmızı bir top gösterildiğinde bebek bir süre sonra ilgisini kaybeder (alışma). Ancak top ani ve farklı bir akustik eşlikle hareket etmeye başladığında, bebekte ani bir yönelme tepkisi (orienting response) ve uzun süreli dikkat artışı gözlenir; bu durum optimal tutarsızlık ilkesinin çalışmasını somutlaştırır.
Derin Analiz
Bilişsel gelişim ve öğrenme psikolojisinde tutarsızlık ilkesi, bireylerin tamamen tanıdık ve tahmin edilebilir uyarıcılara karşı alışma (habituasyon) geliştirdiğini, tamamen yabancı ve karmaşık uyarıcılardan ise kaçındığını savunur. İdeal öğrenme, mevcut bilgi yapısı ile yeni veri arasında optimal bir 'tutarsızlık' veya çelişki olduğunda gerçekleşir. Bu mekanizma, bireyi bilişsel dengeyi (equilibrasyon) yeniden sağlamak üzere yeni bilgiyi işlemeye ve entegre etmeye yönlendirir. Genellikle bebeklerde yenilik tercihi (novelty preference) görevleri ve Piaget'ci dengesizlik durumları incelenirken laboratuvar ortamında deneysel olarak gözlemlenir.
Etimoloji
Latince 'discrepantia' (uyumsuzluk, farklılık) kelimesinden türetilmiş olup, 'dis-' (ayrılma, zıtlık) ve 'crepare' (çıkarmak, ses çıkarmak) köklerine dayanır.
Karıştırmayın
Alışma (Habituasyon) ve Yenilik Tercihi (Novelty Preference) ile sıklıkla karıştırılır; alışma uyarıcının azalmış etkisini ifade ederken, tutarsızlık ilkesi bu dikkati tetikleyen bilişsel fark mekanizmasının ta kendisidir.