Uyarılma Azaltıcı Mekanizma
Arousal-reduction Mechanism
Tanım
Bir bireyin uyarılma düzeyinin rahatsız edici derecede yüksek bir seviyeye ulaştıktan sonra düşmesini sağlayan her türlü uyarıcı veya inhibe edici tepki.
Örnek Vaka / Uygulama
Gün boyunca gürültülü, kalabalık ve yoğun bir açık ofis ortamında çalışan bir bireyin kortizol ve adrenalin seviyeleri (uyarılma) rahatsız edici bir eşiğe ulaşır. Eve geldiğinde sessiz bir odada loş ışıkta dinlenmesi ve sakinleştirici klasik müzik dinlemesi, merkezi sinir sistemindeki aşırı uyarılmayı düşürerek bireye anlık bir rahatlama ve haz (pozitif hedonik değer) sağlar.
Derin Analiz
Daniel E. Berlyne’ın hedonik değer ve motivasyon kuramlarına dayanan bu kavram, merkezi sinir sistemindeki uyarılma (arousal) eğrisinin regülasyonunu inceler. Berlyne'a göre, uyarılma düzeyindeki keskin ve ani artışlar organizma için aversif (itici ve rahatsız edici) bir deneyim yaratır. Uyarılma azaltıcı mekanizma ise bu aşırı yüklenmeyi, sinir sistemindeki doğal inhibitör devreleri aktive ederek ya da uyum, estetik denge veya tutarlılık (concinnity) hissi veren çevresel uyaranlar aracılığıyla aşağı çeker. Bu düşüş, organizmaya pozitif hedonik değer (rahatlama, zevk veya haz) kazandırır. Nörobiyolojik düzeyde, sempatik sinir sistemi aktivitesinin baskılanması ve parasempatik tonusun dominant hâle gelmesiyle karakterizedir.
Etimoloji
İngilizce 'arousal' (uyarılma, uyanıklık hâli; Proto-Germanic kökenli 'rīsanan' fiilinden türetilmiş) + 'reduction' (azaltma, indirgeme; Latince 'reducere' [geri getirmek, eski hâline sokmak]) + 'mechanism' (mekanizma; Yunanca 'mēchanē' [alet, düzenek]).
Karıştırmayın
Arousal-boost mechanism (uyarılma artırıcı mekanizma) ile karıştırılır; ikincisi uyarılma seviyesini yukarı yönlü tetiklerken, arousal-reduction mechanism aşırı yüksek uyarılmayı optimal veya konforlu seviyeye indirger.