Yetersiz Gerekçe Etkisi
İnsufficient Justification Effect
Tanım
Örnek Vaka / Uygulama
Bir hastane yöneticisinin, doktorları istemedikleri fazladan nöbetleri tutmaya ikna etmeye çalıştığını düşünün. A grubundaki doktorlara nöbet başına 500 TL (yetersiz ödül), B grubundaki doktorlara ise 10.000 TL (büyük ödül) teklif edilir. Deneyin sonunda, 500 TL alan doktorların kuruma olan bağlılıklarının ve nöbet hakkındaki olumlu tutumlarının, 10.000 TL alanlara kıyasla anlamlı ölçüde artığı gözlemlenir; çünkü düşük ücret alanlar 'Bunu sadece para için yapmıyorum, demek ki bu işin gerçekten anlamlı bir yönü var' diyerek içsel bir rasyonalizasyon geliştirirler.
Derin Analiz
Bilişsel çelişki kuramının (cognitive dissonance theory) en güçlü ampirik kanıtlarından biridir. Festinger ve Carlsmith'in (1959) klasik paradigmasında gösterildiği üzere, dışsal motivasyon (örneğin büyük bir para ödülü) davranış için yeterli bir gerekçe sunduğunda, kişi davranışını bu dışsal faktöre atfeder ve içsel tutumunu değiştirme gereği duymaz. Ancak dışsal gerekçe 'yetersiz' kaldığında, kişi yaşadığı psikolojik gerilimi (bilişsel çelişkiyi) azaltmak için tutumunu davranışıyla uyumlu hale getirecek şekilde yeniden yapılandırır; yani yaptığı şeyi gerçekten sevdiğine veya doğru olduğuna kendini inandırır. Nöral düzeyde, bu süreç medial prefrontal korteks ve anterior singulat korteksteki çelişki izleme ve değer biçme devrelerinin yeniden kalibre edilmesiyle ilişkilendirilir.
Etimoloji
Latince 'insufficientem' [yetersiz, eksik] + 'justificatio' [haklı çıkarma, gerekçelendirme] ve Orta İngilizce 'effectus' [sonuç, etki] kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Aşırı Gerekçelendirme Etkisi (Overjustification effect) ile sıklıkla karıştırılır. Aşırı gerekçelendirme etkisinde halihazırda içsel olarak motive olunan bir aktiviteye büyük bir dışsal ödül eklenmesi içsel motivasyonu düşürürken, yetersiz gerekçe etkisinde dışsal ödülün azlığı kişinin tutumunu davranışa uydurmasını tetikler.