Yönlendirilmiş Unutma
Directed Forgetting
Tanım
Bireylerin, belirli bir uyarıcının ardından gelen yönergelere dayanarak, yakın geçmişte kodladıkları bilgileri kasıtlı olarak bellekten uzaklaştırma veya erişimi engelleme kapasitesidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir psikoloji laboratuvarında katılımcılara ekranda sırasıyla kelimeler gösterilir. 'Elma' kelimesinden hemen sonra ekranda 'UNUT' komutu belirir, ardından 'Masa' kelimesinden sonra 'HATIRLA' komutu gelir. Deneyin sonunda katılımcıya sadece test edilecek kelimeler sorulduğunda, 'UNUT' komutu verilen kelimeleri hatırlama oranının, 'HATIRLA' komutu verilenlere kıyasla anlamlı derecede düşük olduğu görülür. Bu fark, beynin istemli bilgi eleme yeteneğinin deneysel kanıtıdır.
Derin Analiz
Yönlendirilmiş unutma, insan belleğinin sadece depolama değil, aynı zamanda aktif bir şekilde 'ayıklama' ve 'bastırma' mekanizmalarına sahip olduğunu gösteren temel bir bilişsel kontrol paradigmasıdır. Laboratuvar ortamında iki ana yöntemle incelenir: Madde yöntemi ve liste yöntemi. Madde yönteminde, katılımcılara kelimeler ardışık olarak gösterilir ve her kelimeden hemen sonra o kelimenin hafızada tutulacağı ('hatırla') ya da unutulacağı ('unut') belirtilir. Liste yönteminde ise katılımcılara ilk liste verilir, ardından bunun unutulması istenir ve ikinci bir liste öğrenmeleri söylenir. Nörobiyolojik düzeyde bu süreç, prefrontal korteksin (PFC) hipokampal aktiviteyi aşağı yönlü (top-down) baskılaması ile karakterizedir. Birey, istenmeyen anıların bilinçli olarak geri çağrılmasını engellemek için yürütücü işlevlerini devreye sokar. Bu durum, travmatik anıların bastırılması veya müdahaleci düşüncelerin yönetilmesinde maladaptatif veya adaptatif mekanizmaların temelini oluşturur.
Etimoloji
İngilizce 'direct' (yöneltmek, buyurmak, Latince 'directus' [doğru, düz]) ve 'forget' (unutmak, Cermen kökenli *forgetanan*) kelimelerinin birleşiminden oluşan deneysel bir bilişsel psikoloji terimidir.
Karıştırmayın
Amnezi (organik veya psikojenik nedenlerle istemsiz bellek kaybı) ile karıştırılır; ancak yönlendirilmiş unutma tamamen bilinçli yürütücü kontrol süreçlerine ve anlık kodlama sonrası yönergelere dayanan deneysel bir olgudur.