Zekânın Faktör Teorisi
Factor Theory Of İntelligence
Tanım
Zekânın doğrudan ölçülemeyen ancak faktör analiziyle varlığı öne sürülen birtakım gizil değişkenlerden (faktörlerden) oluştuğunu savunan kuramsal yaklaşımdır.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir araştırmacının, lise öğrencilerine uyguladığı sözel akıl yürütme, sayısal işlem, uzamsal görselleştirme ve bellek testlerinden elde ettiği puanların matrisini faktör analiziyle incelemesi sonucunda, bu test skorlarının gerisinde 'sözel zekâ' ve 'performans zekâsı' olmak üzere iki temel gizil faktörün bulunduğunu istatistiksel olarak kanıtlaması.
Derin Analiz
Psikometri ve diferansiyel psikoloji ekseninde şekillenen bu yaklaşım, insan zihninin homojen bir yapı olmadığını, aksine farklı bilişsel yetenekleri temsil eden latif değişkenlerin birleşiminden meydana geldiğini savunur. Spearman'ın iki faktörlü kuramından (genel zekâ 'g' ve özel yetenekler 's') Thurstone'un çoklu zekâ faktörlerine kadar uzanan süreç, zihinsel test performanslarının gerisinde yatan temel matematiksel ve istatistiksel bileşenlerin ayrıştırılmasına dayanır. Faktör analizi yöntemi, aralarındaki korelasyon matrislerini inceleyerek bu gizil yapıların boyutlarını ortaya çıkarır.
Etimoloji
Latince 'facere' (yapmak, eden, getiren) kökünden türetilen 'factor' (etken, faktör) ve Yunanca 'theoria' (inceleme, görme, gözlemleme) kelimelerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Çoklu zekâ kuramı (Gardner) ile sıklıkla karıştırılır; faktör teorisi ampirik ve psikometrik veri analizi ile faktör analizine dayanırken, Gardner'ın teorisi nöropsikolojik gözlemlere ve kültürel kriterlere dayanan daha çok pedagojik bir sınıflamadır.