Bilişsel Raydan Çıkma
Cognitive Derailment
Tanım
Düşüncelerin veya kavramsal çağrışımların mantıksal bir sırayı takip etmeyecek şekilde ani ve genellikle belirgin bir biçimde yön değiştirmesidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik bir görüşme sırasında hastanın şu ifadeyi kullandığı gözlemlenmiştir: 'Bugün hastaneye gelirken dışarıda oldukça büyük mavi bir otobüs gördüm, gökyüzü de mavidir, aslında bu yüzden insanların kalbi neden taştan olur ki anlamıyorum, doktor bey.' Bu örnekte hasta, otobüsün renginden gökyüzüne, oradan da insan psikolojisine mantıksal bir köprü kurmaksızın ani bir sıçrama yapmıştır.
Derin Analiz
Bilişsel raydan çıkma, özellikle şizofreni spektrum bozukluklarında görülen resmi düşünce bozukluklarının (formal thought disorder) temel yapı taşlarından biridir. Bireyin konuşma veya akıl yürütme sürecinde, bir fikirden diğerine geçişte mantıksal bağın tamamen kopmasıyla karakterizedir. Nörobiyolojik düzeyde, bu durum prefrontal korteks ile subkortikal dopaminerjik devreler arasındaki işlevsel entegrasyon bozukluğuna ve yürütücü işlevlerin (executive functions) anlık çöküşüne işaret eder. Çağrışım ağlarının filtresiz bir şekilde çalışması, dış veya iç uyaranların mantıksal süzgeçten geçmeden bilinince akmasına neden olur.
Etimoloji
Latince 'cognitio' [bilgi/anlama] ve Eski Fransızca 'desraillier' [raydan çıkmak/yolunu kaybetmek] sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Teğetsellik (tangentiality) ile sıklıkla karıştırılır. Teğetsellikte hasta asıl konudan uzaklaşır ancak geri dönmez veya farklı bir odak noktasına kayar; bilişsel raydan çıkmada ise mantıksal akış tamamen kesintiye uğrar ve fikirler arası tutarlılık sıfırlanır. Ayrıca 'cognitive slippage' (bilişsel kayma) terimiyle büyük ölçüde eş anlamlı kullanılmaktadır.