Bilişsel Kayma
Cognitive Slippage
Tanım
Düşünce süreçlerinde hafif düzeyde kopukluk veya çağrışımların gevşemesi durumu olup, bireyin fikirler arasında mantıksız teğetler kurmasıyla karakterizedir.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik bir görüşme sırasında hastaya hafta sonu neler yaptığı sorulduğunda, hastanın 'Hafta sonu hava çok bulutluydu, bulutlar su buharıdır, su ise hayattır, hayat dediğin zaten pamuk ipliğine bağlı bir tiyatro sahnesi' şeklinde yanıt vermesi, düşünce içeriğindeki bağların gevşemesinin ve bilişsel kaymanın net bir örneğidir.
Derin Analiz
Paul Everett Meehl tarafından literatüre kazandırılan bilişsel kayma, formel düşünce bozukluğunun hafif, genellikle klinik altı düzeydeki bir tezahürüdür. Nörobiyolojik düzlemde, yürütücü işlevlerin bozulması, prefrontal korteks ile subkortikal yapılar arasındaki dopaminerjik regülasyon kusurları ve dikkat odaklanmasındaki defisitlerle ilişkilendirilir. Birey konuşurken veya mantık yürütürken kavramlar arasındaki bağlar zayıflar; dinleyici için hemen anlaşılmayan, teğetsel ve dolambaçlı geçişler gözlemlenir. Şizofreni spektrum bozukluklarında ve şizotipsel kişilik özelliklerinde sıkça rastlanan bu fenomen, zihinsel filtreleme mekanizmalarının işlevini yitirerek irrelevant (alakasız) uyarıcıların bilinç akışına sızmasına yol açmasıyla açıklanır.
Etimoloji
Latince 'cognitio' [bilgi edinme, idrak] + İngilizce 'slip' [kaymak, istikamet değiştirmek, zihinsel sapma gösteren kök]
Karıştırmayın
Çağrışımlarda kopma (loosening of associations) ile sıkça karıştırılır; çağrışımlarda kopma daha ağır ve psikotik düzeyde akış bozukluğuyken, bilişsel kayma bunun daha hafif ve ince bir formudur. Ayrıca teğetsellikten (tangentiality) farkı, sadece konudan sapmak değil, mantıksal ara basamakların eksik olması nedeniyle düşünce mimarisinin bizzat çözülmesidir.