Cezai Ehliyet Yokluğu Savunması (İnsanity Defense) | Psikoloji Sözlüğüm

Tanım

Ceza hukukunda, sanığın işlediği fiil sırasında ciddi bir akıl hastalığı nedeniyle eyleminin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamadığı veya davranışlarını yönlendirme yeteneğinin önemli ölçüde etkilendiği gerekçesiyle cezai sorumluluğunun olmadığını öne süren yasal savunma stratejisidir.

Örnek Vaka / Uygulama

Şiddetli paranoid şizofreni tanısı olan bir bireyin, takip edildiği ve hayatının tehlikede olduğu sanrısının etkisiyle kendisine zarar vereceğini düşündüğü bir kişiye saldırarak ağır yaralaması durumunda; adli psikiyatri uzmanları, sanığın eylem anında gerçeği değerlendirme yeteneğini tamamen yitirmiş olduğunu raporlar ve mahkeme bu doğrultuda cezai ehliyet yokluğuna hükmederek sanığı cezaevine değil, yüksek güvenlikli ruh sağlığı hastanesine sevk eder.

Derin Analiz

Adli psikiyatri ve ceza hukuku kesişiminde yer alan bu kavram, bireyin özgür irade ve rasyonel karar alma kapasitesinin hukuki sorumluluk için ön koşul olduğu felsefi temel üzerine kuruludur. M'Naghten kuralı, Irresistible Impulse testi veya Model Penal Code gibi çeşitli yasal testler aracılığıyla, fiil anındaki bilişsel ve iradi kusur derecesi adli psikologlar ve psikiyatristler tarafından retrospektif olarak değerlendirilir. Süreç, tıbbi bir teşhisten ziyade, hastanın suç eylemi anındaki zihinsel durumunun yasal kriterleri karşılayıp karşılamadığının tespiti üzerine odaklanır.

Etimoloji

Latince 'insania' [delilik, akıl hastalığı] (in- [değil] + sanus [sağlıklı]) ve Anglo-Amerikan hukuk sistemindeki 'defense' [savunma, müdafaa] kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.

Karıştırmayın

Azalmış sorumluluk (diminished responsibility) ile sıklıkla karıştırılır; azalmış sorumlulukta kişinin cezai ehliyeti tamamen ortadan kalkmaz, sadece kusur yeteneği hafifler ve bu durum cezai indirim sebebi sayılır.