Cezai Ehliyetsizlik Savunması
İncompetency Plea
Tanım
Sanığın ruhsal hastalık, zihinsel gelişim bozukluğu veya bilişsel yıkım nedeniyle yargılama sürecini algılayamayacak, kendi durumunu kavrayamayacak ya da avukatına savunmasında yardım edemeyecek durumda olduğunu ileri süren hukuki savunmadır.
Örnek Vaka / Uygulama
Şizofreni tanısı ile takip edilen ve akut psikotik atak geçiren bir sanığın, hâkimin ve savcının rollerini tamamen yanlış yorumlaması, avukatının kendisini zehirlemeye çalışan bir ajan olduğuna inanarak onunla iş birliği yapmayı reddetmesi durumunda, savunma makamı tarafından cezai ehliyetsizlik savunması (incompetency plea) mahkemeye sunulur.
Derin Analiz
Adli psikiyatri ve nöropsikoloji kesişim kümesinde yer alan bu kavram, sanığın 'yargılanmaya uygunluk' (competency to stand trial) durumunun olmadığı iddiasına dayanır. Temel odak noktası suçun işlendiği andaki zihinsel durum (cezai ehliyet) değil, yargılamanın yürütüldüğü an itibarıyla bireyin adli sürece bilişsel olarak katılım gösterip gösteremeyeceğidir. Bilişsel bozukluklar, ağır psikotik tablolar veya organik beyin sendromları, bireyin makul bir savunma stratejisi oluşturma ve mahkeme salonundaki dinamikleri anlama kapasitesini (mens rea bağlamındaki muhakeme gücünü) doğrudan zedeler. Bu süreçte klinik psikologlar ve adli psikiyatristler standart nöropsikolojik test bataryaları ve yapılandırılmış klinik görüşmeler yoluyla sanığın işlevselliğini değerlendirir.
Etimoloji
Latince 'in-' [olumsuzluk öneki] + 'competentia' [yeterlilik, yetkinlik] sözcüklerinden türetilen 'competence' kavramının hukuk ve psikiyatri terminolojisindeki bileşimidir.
Karıştırmayın
Cezai sorumluluk (insanity defense / cezai ehliyet) ile sıkça karıştırılır. Cezai sorumluluk suçun işlendiği andaki zihinsel durumu incelerken, bu savunma davanın görüldüğü andaki yargılanma yeterliliğini hedefler.