Deneyci Beklenti Etkisi
Experimenter Expectancy Effect
Tanım
Araştırmacının kendi hipotez veya beklentilerini bilinçsiz ipuçlarıyla katılımcılara aktararak onların yanıtlarını istemeden manipüle etmesi ve sonuçları kendi arzu ettiği yöne çarpıtması durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Yeni geliştirilen bir antidepresanın bilişsel performans üzerindeki etkisini inceleyen bir araştırmacı, ilacı alan grubun daha başarılı olacağına dair güçlü bir gizli beklentiye sahiptir. Test uygularken ilacı alan hastalara karşı ses tonu daha cesaretlendirici, kontrol grubuna karşı ise daha nötr ve mesafelidir. Sonuçta, ilaç grubunun performansındaki artış farmakolojik etkinden ziyade araştırmacının bu istemsiz yönlendirmelerinden kaynaklanır.
Derin Analiz
Deneysel psikoloji ve metodolojide metodolojik geçerliliği doğrudan tehdit eden bu olgu, ilk kez Robert Rosenthal tarafından sistematik olarak incelenmiştir. Araştırmacının beden dili, ses tonu, yüz ifadeleri ve hatta göz teması gibi mikro düzeydeki istemsiz davranışları, katılımcılar üzerinde birer 'talep özelliği' (demand characteristic) işlevi görür. Katılımcılar, otorite figürü konumundaki araştırmacının kendilerinden ne beklediğini sezmeye çalışır ve verilerini bu yönlendirici ipuçlarına göre istemsizce şekillendirir. Bu durum, özellikle çift-kör (double-blind) desenlerin kullanılmadığı durumlarda içsel geçerliliği (internal validity) ciddi biçimde zedeler.
Etimoloji
İngilizce 'experimenter' (deney yapan kişi, araştırmacı) + 'expectancy' (beklenti, umuntu) + 'effect' (etki) kelimelerinin birleşiminden oluşur. Köken olarak Latince 'experiri' (denemek, tecrübe etmek) ve 'exspectare' (beklemek, gözlemek) fiillerine dayanır.
Karıştırmayın
Hawthorne Etkisi ile sıklıkla karıştırılır. Hawthorne etkisi, katılımcıların gözlendiklerini bildikleri için olağan dışı davranış sergilemeleridir; deneyci beklenti etkisi ise doğrudan araştırmacının kendi beklentilerini katılımcıya dayatması ve yönlendirmesiyle ilgilidir.