Dengeli Latin Karesi
Balanced Latin Square
Tanım
Tekrarlalı ölçüm tasarımlarında sıra ve taşıma etkilerini dengelemek amacıyla her koşulun her sırada ve diğer tüm koşullardan önce/sonra eşit sayıda yer aldığı özel bir deneysel matris düzenlemesidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Dört farklı farmakolojik ajanın veya plasebonun (A, B, C, D) reaksiyon süresi üzerindeki etkilerini inceleyen bir bilişsel psikoloji deneyinde, 4 katılımcıya bu 4 farklı sıra kombinasyonu atanır. Böylece A ilacının her zaman ilk verilmesinden kaynaklanabilecek 'ilk olma' avantajı veya D ilacının her zaman yorgunluk anına denk gelmesinden kaynaklanabilecek 'tükenme' dezavantajı tüm koşullara homojen bir şekilde dağıtılır.
Derin Analiz
Deneysel psikoloji ve bilişsel bilimler alanında, aynı katılımcılara birden fazla deneysel koşulun veya işlemin ardışık olarak uygulandığı durumlarda içsel geçerliliği korumak hayati önem taşır. Zaman içinde ortaya çıkan yorgunluk, öğrenme, alşkanlık veya bıkkınlık gibi artefaktlar 'sıra etkileri' (order effects) yaratarak veriyi kirletebilir. Dengeli Latin karesi, her bir koşulun (örneğin A, B, C, D) deneyin her bir zaman diliminde eşit sıklıkta görünmesini ve en kritik olarak, her bir koşulun diğer tüm koşullardan hemen sonra veya hemen önce tam olarak eşit sayıda gelmesini sağlar. Bu kontr-balans (dengeleme) stratejisi, varyans analizi (ANOVA) modellerinde hata teriminden katılımcı içi varyansın ve sıra etkilerinin matematiksel olarak arındırılmasına imkan tanır.
Etimoloji
Latince 'lativus' (Latin, Romalı) kökünden türetilen matris ve kombinatorik tasarım terimi; modern istatistik ve deneysel psikoloji literatürüne uyarlanmıştır.
Karıştırmayın
Standart Latin Karesi tasarımı (her koşul her sırada yer alır ancak her koşulun diğerini takip etme dengesi tam olarak sağlanmaz) ile sıkça karıştırılır. Standart versiyon sıra etkilerini kısmen kontrol ederken, dengeli versiyon taşıma (carry-over) etkilerini de ortadan kaldırır.