Deterministik Psikoloji
Deterministic Psychology
Tanım
İnsan davranışının, düşüncesinin ve duygularının rastlantısal olmadığını, önsel genetik, çevresel veya nörolojik etkenler zinciri tarafından katı bir nedensellik ilkesiyle belirlendiğini savunan psikoloji yaklaşımı.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik bir bağlamda, şiddet eğilimi gösteren bir bireyin davranışı, özgür iradenin ahlaki bir tercihi olarak değil; amigdala hiperaktivitesi, erken çocukluk dönemindeki travmatik pekiştirme döngüleri ve MAOA geninin düşük aktiviteli varyantının kaçınılmaz bir çıktısı olarak analiz edilir.
Derin Analiz
Deterministik psikoloji, ontolojik olarak 'özgür irade' (free will) kavramını reddeder veya epigenetik ve nörobiyolojik süreçlerin katı birer yansıması olarak ele alır. Özellikle John B. Watson ve B.F. Skinner öncülüğündeki radikal davranışçılık, insan zihnini boş bir levha (tabula rasa) olarak kabul edip, tüm davranış repertuarını geçmiş uyarıcı-tepki (S-R) kuplajlarının ve pekiştireç tarifelerinin mekanik bir sonucu olarak açıklar. Biyolojik determinizm ise davranışsal varyansın büyük kısmını kalıtımsal kodlamaya ve endokrin/nörokimyasal aktiviteye atfeder. Bu ekolde istatistiksel olarak 'hata payı' veya 'açıklanamayan varyans', insan iradesinin özgürlüğüne değil, henüz ölçülememiş gizil değişkenlere (latent variables) yorulur.
Etimoloji
Latince 'determinare' (sınırlandırmak, belirlemek) fiilinden türetilmiş determinizm [belirlenecilik] kavramı ile Yunanca 'psyche' [ruh/zihin] ve 'logia' [bilim] kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur.
Karıştırmayın
Fatalizm (kadercilik) ile sıklıkla karıştırılır; fatalizm olayların mantıksal nedensellikten bağımsız olarak doğaüstü bir şekilde önceden yazıldığını savunurken, determinizm katı bir nedensellik ve fiziksel yasa zincirine dayanır.