Dönüşümsel Üretken Dilbilgisi
Transformational Generative Grammar
Tanım
Cümlelerin sözel veya yazılı yüzey yapısının arkasında, evrensel ve doğuştan gelen soyut bir derin yapı bulunduğunu ve bu iki katmanın belirli kurallarla birbirine bağlandığını savunan dilbilgisi yaklaşımı.
Örnek Vaka / Uygulama
'Köpek kediyi ısırdı' aktif cümlesi ile 'Kedi köpek tarafından ısıtıldı' edilgen cümlesi, yüzey yapılarında farklı dizilimlere sahip olmalarına rağmen zihinsel 'derin yapı' düzeyinde aynı temel önermeyi ve anlamı paylaşırlar; dönüşümsel kurallar bu iki yapı arasındaki köprüyü kurar.
Derin Analiz
Bilişsel bilimler ve psikolinguistikte bir mihenk taşı olan bu model, dil ediniminin sadece uyarıcı-tepki mekanizmalarıyla açıklanamayacağını, insan zihninin doğuştan gelen evrensel bir dilbilgisi (Universal Grammar) donanımına sahip olduğunu öne sürer. Noam Chomsky tarafından 1950'lerin sonlarında geliştirilen bu kurama göre; 'derin yapı' (deep structure) cümlenin semantik/anlamsal temelini oluştururken, 'yüzey yapı' (surface structure) duyusal olarak algılanan fonetik veya grafik formudur. Aradaki dönüşüm kuralları (transformational rules) ise öğelerin yer değiştirmesini, eklenmesini veya çıkarılmasını yöneten bilişsel algoritmalar işlevi görür. Bu yaklaşım, davranışçı dil kuramlarını kökünden sarsarak bilişsel devrimin önünü açmıştır.
Etimoloji
İngilizce 'transformational' (Latince 'trans-' [öteye, başka bir duruma] + 'forma' [şekil]) ve 'generative' (Latince 'generare' [üretmek, oluşturmak]) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Yüzey Yapı (Surface Structure) ve Öbek Yapısı Dilbilgisi (Phrase-Structure Grammar); yüzey yapı sadece işitilen veya yazılan fiziksel formdur, derin yapıyı kapsamaz. Öbek yapısı ise Chomsky öncesi sınırlı bir analitik çerçeve sunar.
Keşfetmeye Devam Edin
Evrensel Dilbilgisi
Evrensel Dilbilgisi
Universal Grammar (UG)
Tüm doğal dillerin temelinde yatan ve insanlarda doğuştan var olan evrensel dilbilgisi kuralları dizgesini savunan teorik dilbilimsel yapı.
İncele
Derin Yapı
Derin Yapı
Deep Structure
Dönüşümsel üretken dilbilgisinde, bir cümlenin mantıksal ve gramer ilişkilerini açıkça gösteren soyut taban biçimidir.
İncele
Yüzey Yapı
Yüzey Yapı
Surface Structure (s-structure)
Noam Chomsky'nin dönüştürücü üretici dilbilgisi kuramında, bir cümlenin konuşmada veya yazıda fiilen ortaya çıktığı, sesletildiği ya da yazıldığı biçimsel organizasyonudur.
İncele