Etki Gradyanı
Gradient Of Effect
Tanım
Pekiştireç verilen bir yanıta zaman veya mekansal olarak yakın olan davranışların, uzak olanlara kıyasla pekiştirme etkisinden daha güçlü biçimde etkilenmesi ilkesi.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir köpeğe komut verip ardından oturma eylemini ödüllendirme sürecinde, köpek komuttan hemen sonra oturursa ödülü anında alır ve davranış hızla kalıcılaşır. Ancak oturma eyleminden 10 saniye sonra mama verilirse, aradaki sürede yaptığı başka hareketler (örneğin esnemesi veya etrafa bakması) ödüllendirilmiş sayılabilir ve etki gradyanı nedeniyle asıl hedeflenen 'oturma' davranışının pekişme oranı zayıflar.
Derin Analiz
Deneysel psikoloji ve edimsel koşullama bağlamında etki gradyanı, pekiştirmenin zamansal gecikmesinin (temporal delay) pekiştirme etkisinin gücü üzerindeki azalıcı rolünü açıklar. Bir uyaran-yanıt zincirinde, pekiştirilen tepkiye en yakın olan (öncesindeki veya sonrasındaki) davranışlar en yüksek öğrenme eğrisini ve pekişme direncini gösterirken, pekiştireçten uzaklaştıkça bu etkinin gradyan boyunca azaldığı görülür. Bu durum, biyolojik olarak dopaminerjik salınımın zaman pencereleri ve sinaptik plastisitenin zamana bağlı bağımlılığı (spike-timing-dependent plasticity - STDP) ile doğrudan ilişkilidir. Gecikme arttıkça, pekiştiricinin hangi davranışla eşleştiği organizmanın sinir sistemi tarafından ayırt edilemez hale gelir.
Etimoloji
İngilizce 'gradient' (Latince 'gradus' [adım, derece] kökünden türetilmiş eğim, basamak) ve 'effect' (Latince 'efficere' [gerçekleştirmek, ortaya çıkarmak] kelimesinden etki) sözcüklerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Gecikmeli pekiştirme (delayed reinforcement) kavramı ile sıklıkla karıştırılır; gecikmeli pekiştirme sürenin kendisini ifade ederken, etki gradyanı bu gecikmenin davranışsal çıktılar üzerindeki azalan eğim etkisini tanımlar.