Faktörlü Desen
Factorial Design
Tanım
İki veya daha fazla kategorik bağımsız değişkenin, tek bir bağımlı değişken üzerindeki hem ayrı ayrı ana etkilerini hem de ortak etkileşimlerini aynı anda incelemeye olanak tanıyan araştırma deseni.
Örnek Vaka / Uygulama
Yeni geliştirilen bir egzersiz protokolünün (Protokol A vs. Protokol B) ve yaş grubunun (<40 yaş vs. >40 yaş) kardiyovasküler dayanıklılık (bağımlı değişken) üzerindeki ortak etkisini incelemek isteyen bir araştırmacı 2x2 faktörlü desen kullanır. Bu sayede hem egzersiz türlerinin genel başarısını hem de yaş faktörünün bu protokollerin etkinliğini nasıl modere ettiğini tek bir analitik modelde görür.
Derin Analiz
Deneysel metodolojide, tek değişkenli tasarımların doğurduğu indirgemeci sınırlılıkları aşmak adına geliştirilen faktörlü desenler, gerçek dünya olgularının çok değişkenli doğasını laboratuvara taşır. Araştırmacının her bir bağımsız değişkenin (faktör) düzeylerini tam çaprazlama (fully crossed) mantığıyla birleştirmesine dayanır. Bu yapısı sayesinde, örneğin iki bağımsız değişkenin (A ve B) bireysel ana etkilerinin (main effects) ötesinde, A faktörünün etkisinin B faktörünün farklı düzeylerinde nasıl değiştiğini gösteren etkileşim etkisini (interaction effect) istatistiksel olarak test etme gücü sağlar. Varyans analizi (ANOVA) altyapısıyla çalışır; çoklu tek değişkenli deneyler yürütmeye kıyasla hem örneklem verimliliğini maksimize eder hem de ekolojik geçerliliğe daha yakın sonuçlar üretir.
Etimoloji
Latince 'facere' (yapmak, üretmek) fiilinden türeyen 'factor' (etken, yapan şey) sözcüğü ile Fransızca 'dessein' (taslak, plan) kökenine dayanan 'desen' kelimesinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Tek yönlü (one-way) ANOVA desenleri ile karıştırılır; tek yönlü desenler yalnızca tek bir bağımsız değişkenin etkisini incelerken, faktörlü desenler çoklu değişkenleri ve aralarındaki etkileşimleri aynı anda ele alır.