Karşı Dengeleme
Counterbalancing
Tanım
Deneysel çalışmalarda uygulama sırası, yorgunluk veya öğrenme gibi dışsal değişkenlerin bağımlı değişken üzerindeki olumsuz etkilerini ortadan kaldırmak için kullanılan metodolojik kontrol stratejisidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Araştırmacının kafein tüketiminin reaksiyon süresine etkisini incelediği bir deneyde, tüm katılımcılara önce plasebo sonra kafein verilirse, ikinci testteki hızlanma kafeinden değil, test aşamasına alışmaktan (pratik etkisi) kaynaklanabilir. Bunu önlemek için katılımcıların yarısına önce plasebo sonra kafein, diğer yarısına ise önce kafein sonra plasebo verilerek sıra etkileri karşı dengelenir.
Derin Analiz
Deneysel psikoloji ve bilişsel bilimler metodolojisinde, denekler ardışık birden fazla koşula katıldığında, ilk koşulun deneyimi ikinci koşuldaki performansı kaçınılmaz olarak etkiler. Taşıma etkileri (carryover effects) ve sıra etkileri (order effects) olarak bilinen bu artefaktlar, içsel geçerliliği (internal validity) ciddi biçimde tehdit eder. Karşı dengeleme, koşulların sunum sırasını katılımcı grupları arasında sistematik olarak varye ederek bu hatayı nötralize eder. Örneğin, iki koşullu bir tasarımdadizilim AB ve BA şeklinde bölünerek denge sağlanır. Daha karmaşık çoklu koşul tasarımlarında ise Latin Karesi (Latin square) gibi matris tabanlı rotasyon teknikleri devreye girer. Bu yöntem, istatistiksel gürültüyü en aza indirerek gerçek manipülasyon etkisinin izole edilmesini temin eder.
Etimoloji
İngilizce 'counter-' (karşı, zıt) ve 'balance' (dengelemek, terazide tartmak) kelimelerinin birleşiminden türetilmiş olup, deneysel tasarımlarda etkilerin dengelenmesi sürecini ifade eder.
Karıştırmayın
Rastgeleleştirme (Randomization) ile sıklıkla karıştırılır; ancak rastgeleleştirme koşul sırasını şansa bırakırken, karşı dengeleme her koşulun her sırada eşit sayıda yer almasını sistematik olarak garanti eder.